Shloka 13
Udyoga Parva, Adhyaya 31 — Yudhiṣṭhira’s Instructions to Sañjaya
Peace Appeal and Five-Village Proposal
परप्रयुक्त: पुरुषो विचेष्टते सूत्रप्रोता दारुमयीव योषा । इमं दृष्टवा नियमं पाण्डवस्य मन्ये परं कर्म दैवं मनुष्यात्,महाराज! सूतमें बँधी हुई कठपुतली जिस प्रकार दूसरोंसे प्रेरित होकर ही नृत्य करती है, उसी प्रकार मनुष्य परमात्माकी प्रेरणासे ही प्रत्येक कार्यके लिये चेष्टा करता है। पाण्डुनन्दन युधिष्ठिरके इस कष्टको देखकर मैं यह मानने लगा हूँ कि मनुष्यके पुरुषार्थकी अपेक्षा दैव (ईश्वरीय) विधान ही बलवान है
sañjaya uvāca | paraprayuktaḥ puruṣo viceṣṭate sūtraprotā dārumayīva yoṣā | imaṃ dṛṣṭvā niyamaṃ pāṇḍavasya manye paraṃ karma daivaṃ manuṣyāt, mahārāja ||
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാ, നൂലുകളിൽ കെട്ടിയ മരപ്പാവ മറ്റൊരാളുടെ വലിപ്പിൽ മാത്രമേ നീങ്ങിയും നൃത്തം ചെയ്തും കാണൂ; അതുപോലെ മനുഷ്യനും മറ്റൊരാളുടെ പ്രേരണയാൽ മാത്രമേ പ്രവർത്തനത്തിലേക്ക് നീങ്ങൂ. പാണ്ഡവനായ യുധിഷ്ഠിരനിൽ ഈ കഠിനബന്ധനം കണ്ടപ്പോൾ, മനുഷ്യപുരുഷാർത്ഥത്തേക്കാൾ ദൈവവിധാനമാണ് ശക്തമെന്ന് എനിക്ക് തോന്നുന്നു.
संजय उवाच
Educational Q&A
Human beings often appear to act as if pulled by unseen strings—by divine ordinance and the momentum of past actions—so that destiny (daiva) can seem stronger than personal effort (puruṣakāra). The verse frames a tension between moral agency and providential necessity.
Sañjaya, reporting to King Dhṛtarāṣṭra, reflects on the Pāṇḍava Yudhiṣṭhira’s constrained situation and suffering. Using the image of a string-controlled wooden puppet, he suggests that events are being driven by forces beyond mere human choice, implying the dominance of daiva in the unfolding crisis.