Shloka 4
Drupada’s Alarm and Inquiry Regarding Śikhaṇḍinī (द्रुपदस्य भय-विमर्शः)
भीष्म कहते हैं--भरतश्रेष्ठ कौरव! शिखण्डिनीकी यह बात सुनकर दैवपीड़ित यक्षने मन-ही-मन कुछ सोचकर कहा--'भद्रे! तुम जैसा कहती हो वैसा हो तो जायगा; परंतु वह मेरे दु:खका कारण होगा, तथापि मैं तुम्हारी इच्छा पूर्ण करूँगा। इस विषयमें जो मेरी शर्त है, उसे सुनो। मैं तुम्हें अपना पुरुषत्व दूँगा और तुम्हारा स्त्रीत्व स्वयं धारण करूँगा; किंतु कुछ ही कालके लिये अपना यह पुरुषत्व तुम्हें दूँगा। उस निश्चित समयके भीतर ही तुम्हें मेरा पुरुषत्व लौटानेके लिये यहाँ आ जाना चाहिये। इसके लिये मुझे सच्चा वचन दो ।। १ रे ।। प्रभु: संकल्पसिद्धो 5स्मि कामचारी विहड्भम: । मत्प्रसादात् पुरं चैव त्राहि बन्धूंश्व केवलम्,“मैं सिद्धसंकल्प, सामर्थ्यशाली, इच्छानुसार सर्वत्र विचरनेवाला तथा आकाशमें भी चलनेकी शक्ति रखनेवाला हूँ। तुम मेरी कृपासे केवल अपने नगर और बन्धु-बान्धवोंकी रक्षा करो
bhīṣma uvāca—bharataśreṣṭha kaurava! śikhaṇḍinyā etad vacanaṃ śrutvā daivapīḍito yakṣaḥ manasā kiñcid vicārya uvāca—“bhadre! yathā tvaṃ vadāsi tathā bhaviṣyati; kintu tat mama duḥkha-kāraṇaṃ bhaviṣyati. tathāpi ahaṃ tava icchāṃ pūrayiṣyāmi. asmin viṣaye yā mama śartiḥ, tāṃ śṛṇu. ahaṃ te pumstvaṃ dāsyāmi, tava strītvaṃ ca svayaṃ dhārayiṣyāmi; kintu alpa-kāla-mātram eva etat pumstvaṃ te dāsyāmi. tasmin niścita-kāle antar eva tvayā mama pumstvaṃ pratyānetavyaṃ; etad-arthaṃ me satyaṃ vacanaṃ dehi. prabhuḥ saṅkalpa-siddho ’smi kāma-cārī vihag-gamaḥ; mat-prasādāt puraṃ caiva trāhi bandhūṃś ca kevalam.”
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—ഭരതശ്രേഷ്ഠ കൌരവാ! ശിഖണ്ഡിനിയുടെ അപേക്ഷ കേട്ട ദൈവപീഡിതനായ യക്ഷൻ ഉള്ളിൽ ആലോചിച്ച് ഇങ്ങനെ മറുപടി പറഞ്ഞു—“ഭദ്രേ! നീ പറയുന്നതുപോലെ തന്നെയാകും; എന്നാൽ അത് എനിക്ക് ദുഃഖകാരണമാകും. എങ്കിലും ഞാൻ നിന്റെ ആഗ്രഹം നിറവേറ്റാം. എന്റെ നിബന്ധന കേൾക്കുക—ഞാൻ നിനക്ക് എന്റെ പുരുഷത്വം നൽകും; നിന്റെ സ്ത്രീത്വം ഞാൻ തന്നെ ധരിക്കും; പക്ഷേ അത് അല്പകാലത്തേക്ക് മാത്രം. നിശ്ചിത കാലാവധിക്കുള്ളിൽ നീ ഇവിടെ മടങ്ങിവന്ന് എന്റെ പുരുഷത്വം എനിക്ക് തിരികെ നൽകണം. അതിനായി എനിക്ക് സത്യവാഗ്ദാനം തരിക.” പിന്നെ അവൻ കൂട്ടിച്ചേർത്തു—“ഞാൻ സിദ്ധസങ്കൽപനും ശക്തിമാനുമാണ്; ഇഷ്ടാനുസരണം സഞ്ചരിക്കും; പക്ഷിയെപ്പോലെ ആകാശമാർഗ്ഗത്തിലും ഗമിക്കാം. എന്റെ അനുഗ്രഹത്താൽ നീ നിന്റെ നഗരംയും ബന്ധുക്കളെയും മാത്രം സംരക്ഷിക്ക.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse emphasizes satya (truthfulness) and accountability in receiving help: even a compassionate gift must be governed by a clear condition, and the recipient is ethically bound to keep the pledged word, since another being bears the cost.
Shikhandini seeks a change of sex; the yaksha agrees to exchange manhood and womanhood temporarily, but demands a truthful promise that Shikhandini will return within the fixed time to restore his manhood, while also urging protection of the city and relatives through his favor.