Shloka 3
अध्याय १६९ — भीष्मस्य पाण्डवसेनाप्रशंसा तथा शिखण्डिविषये नियमः
Bhīṣma’s Appraisal of Pāṇḍava Forces and His Constraint Regarding Śikhaṇḍin
लब्धास्त्रश्चित्रयोधी च मनस्वी च दृढव्रत: । संस्मरन् वै परिकलेशं स्वपितुर्विक्रमिष्यति
labdhāstraś citrayodhī ca manasvī ca dṛḍhavrataḥ | saṃsmaran vai parikleśaṃ svapitur vikramiṣyati || mahābāhuḥ abhimanyuḥ ratha-yūthapatīnām api yūthapatiḥ | sa śatru-nāśako vīraḥ samarabhūmau arjuna-śrīkṛṣṇayor iva parākramī | sa astravidyāyāḥ vidhivat śikṣāṃ prāptaḥ | sa yuddhasya vicitrāḥ kalāḥ jānāti tathā dṛḍhatayā vratam pālayitā manasvī ca | sa pituḥ kleśaṃ smṛtvā avaśyaṃ parākramaṃ darśayiṣyati ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—മഹാബാഹുവായ അഭിമന്യു ആയുധവിദ്യയിൽ പൂർണ്ണപരിശീലനം നേടിയവൻ, യുദ്ധത്തിന്റെ വിചിത്രകലകളിൽ നിപുണൻ, മനസ്വിയും ദൃഢവ്രതനും ആകുന്നു. പിതാവ് അനുഭവിച്ച ക്ലേശം ഓർത്താൽ അവൻ തീർച്ചയായും പരാക്രമം പ്രകടിപ്പിക്കും. അവൻ രഥയൂഥപതികളിലും യൂഥപതി, ശത്രുനാശക വീരൻ; रणഭൂമിയിൽ അർജുനനും ശ്രീകൃഷ്ണനും തുല്യമായി ദുര്ധർഷൻ. വിധിപൂർവ്വം അസ്ത്രശാസ്ത്രം പഠിച്ച് യുദ്ധത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മയുക്തികൾ അറിയുന്നവൻ; ശാസനയിൽ സ്ഥിരനും ദൃഢസങ്കൽപ്പവാനും ആയി പിതൃദുഃഖസ്മൃതിയിൽ പ്രേരിതനായി ധൈര്യത്തിൽ ഒരിക്കലും പിഴയുകയില്ല.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the ethical ideal of kṣatriya discipline: proper training, steadfast vows, and courageous action. It also shows how remembrance of a parent’s hardship can become a moral impetus for righteous exertion—valor grounded in duty and resolve rather than mere aggression.
In Bhīṣma’s assessment of the warriors, he praises Abhimanyu as a highly trained and inventive fighter, a commander among commanders. Bhīṣma predicts that Abhimanyu will fight with exceptional courage, especially when he recalls his father’s suffering, and compares his battlefield prowess to that of Arjuna and Kṛṣṇa.