Shloka 49
भीष्मस्य सेनापत्यप्रतिज्ञा तथा रथसंख्यावर्णनम् | Bhishma Accepts Command and Enumerates Kaurava Strength
तवैव दोषाद् दुर्बुद्धे सर्वमेतत् त्वनावृतम् । स गच्छ मा चिरं तात उलूक यदि मन्यसे,इह वा तिष्ठ भद्रं ते वयं हि तव बान्धवा: । 'किंतु दुर्बुद्धे! यह सब कुछ तेरे ही दोषसे प्राप्त हुआ है। तात उलूक! तेरी इच्छा हो, तो शीघ्र चला जा। अथवा तेरा कल्याण हो, तू यहीं रह; क्योंकि हम भी तेरे भाई-बन्धु ही हैं!
tavaiva doṣād durbuddhe sarvam etat tvanāvṛtam | sa gaccha mā ciraṃ tāta ulūka yadi manyase, iha vā tiṣṭha bhadraṃ te vayaṃ hi tava bāndhavāḥ |
ഹേ ദുർബുദ്ധിയേ! ഇതെല്ലാം നിന്റെ തന്നെ ദോഷം കൊണ്ടാണ് സംഭവിച്ചത്; ഇപ്പോൾ അത് മറവില്ലാതെ വെളിപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. പ്രിയ ഉലൂകാ! നിനക്ക് ഉചിതമെന്നു തോന്നുന്നുവെങ്കിൽ വൈകാതെ പോകുക; അല്ലെങ്കിൽ ഇവിടെ തന്നെ നിൽക്കുക—നിനക്ക് മംഗളം വരട്ടെ, കാരണം ഞങ്ങളും നിന്റെ ബന്ധുക്കളാണ്.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse stresses moral accountability: calamity and public disgrace arise from one’s own wrongdoing and poor judgment. Even amid hostility, the speaker maintains a restrained, kin-based civility—offering the other party freedom to depart or remain—showing that ethical speech can coexist with political conflict.
Sañjaya addresses Ulūka (Duryodhana’s messenger), rebuking him for foolishness and stating that the situation has become openly manifest due to his own side’s fault. He then dismisses him—inviting him to leave promptly if he wishes, or to stay—adding that they still regard him as a kinsman.