Shloka 89
Ulūka’s Provocation and Keśava’s Counter-Message (उलूकदूत्ये केशवप्रत्युत्तरम्)
“तुम जूएमें पराजित हुए और तुम्हारी स्त्री द्रौषदीको सभामें लाया गया। अपनेको पुरुष माननेवाले किसी भी मनुष्यको इन बातोंके लिये भारी अमर्ष हो सकता है ।। द्वादशैव तु वर्षाणि वने धिष्ण्याद् विवासित: । संवत्सरं विराटस्य दास्यमास्थाय चोषित:,“तुम बारह वर्षोतक राज्यसे निर्वासित होकर वनमें रहे हो और एक वर्षतक तुम्हें विराटका दास होकर रहना पड़ा है
sañjaya uvāca |
tvaṁ jūe parājito 'si, tava ca strī draupadī sabhāṁ nītā | ātmānaṁ puruṣaṁ manyamānasya kasyacid api manuṣyasya etāsu bāteṣu bhāryaḥ amarṣaḥ syāt ||
dvādaśaiva tu varṣāṇi vane dhiṣṇyād vivāsitaḥ | saṁvatsaraṁ virāṭasya dāsyam āsthāya coṣitaḥ ||
നീ ദ്യൂതത്തിൽ പരാജിതനായി; നിന്റെ ഭാര്യ ദ്രൗപദിയെ സഭയിലേക്കു കൊണ്ടുവന്നു. സ്വയം പുരുഷനെന്നു കരുതുന്ന ഏതു മനുഷ്യന്റെയും ഉള്ളിൽ ഇതു സഹിക്കാനാകാത്ത അമർഷവും അപമാനവും കൊളുത്തിവയ്ക്കും. പിന്നെ നീ പന്ത്രണ്ടു വർഷം രാജാസനത്തിൽ നിന്നു പുറത്താക്കപ്പെട്ടു വനത്തിൽ വസിച്ചു; അതിനുശേഷം ഒരു വർഷം വിരാടന്റെ അടുക്കൽ ദാസ്യജീവിതം സ്വീകരിച്ചു താമസിക്കേണ്ടിവന്നു.
संजय उवाच
Educational Q&A
The passage frames moral outrage (amarṣa) as a natural response to grave injustice—public humiliation of a wife and wrongful dispossession—highlighting how violations of dharma and honor become ethical grounds for resistance and, in the epic’s logic, a cause leading toward war.
Sañjaya reminds the listener of the Pāṇḍavas’ injuries: defeat in the dice-game, Draupadī’s being dragged into the court, twelve years of forest exile, and a final year living incognito in servitude under King Virāṭa—recalling accumulated wrongs that intensify the conflict.