Shloka 114
“तुम सब लोग अमनुष्योचित दीन दशाको प्राप्त हो दासभावमें स्थित थे। उस समय ट्रपदकुमारी कृष्णाने ही दासताके संकटमें पड़े हुए तुम सब लोगोंको छुड़ाया था ।। अवोचं यत् षण्ढतिलानहं वस्तथ्यमेव तत् | धृता हि वेणी पार्थेन विराटनगरे तदा,“मैंने जो उन दिनों तुमलोगोंको हिजड़ा या नपुंसक कहा था, वह ठीक ही निकला; क्योंकि अज्ञातवासके समय विराटनगरमें अर्जुनको अपने सिरपर स्त्रियोंकी भाँति वेणी धारण करनी पड़ी
sañjaya uvāca | yūyaṁ sarve ’manuṣyocitāṁ dīna-daśāṁ prāptā dāsa-bhāve sthitā āsata | tadā draupadī-kumārī kṛṣṇā eva dāsatā-saṅkaṭe patitān yuṣmān sarvān amocayat || avocaṁ yat ṣaṇḍha-tilān ahaṁ vas-tathyam eva tat | dhṛtā hi veṇī pārthena virāṭa-nagare tadā ||
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— “നിങ്ങൾ എല്ലാവരും മനുഷ്യർക്കു യോജിക്കാത്ത ദീനാവസ്ഥയിൽ എത്തി ദാസഭാവത്തിൽ തന്നെ നിലകൊണ്ടിരുന്നു; അപ്പോൾ ദാസ്യത്തിന്റെ ദുരന്തത്തിൽ കുടുങ്ങിയ നിങ്ങളെയെല്ലാം കൃഷ്ണാ (ദ്രൗപദി) ഒരുത്തി മാത്രമാണ് മോചിപ്പിച്ചത്. പിന്നെ ആ ദിവസങ്ങളിൽ ഞാൻ നിങ്ങളെ ‘ഷണ്ഢർ’—നപുംസകർ—എന്ന് വിളിച്ചതും സത്യമെന്നു തെളിഞ്ഞു; കാരണം അജ്ഞാതവാസകാലത്ത് വിരാടനഗരത്തിൽ പാർഥൻ (അർജുനൻ) സ്ത്രീകളെപ്പോലെ വേണി (ജട) ധരിക്കേണ്ടിവന്നു।”
संजय उवाच
Educational Q&A
The passage highlights two ethical tensions: (1) gratitude and recognition of Draupadī’s decisive agency in rescuing the afflicted, and (2) the moral danger of humiliating speech—Sanjaya reports a harsh insult that equates enforced disguise and vulnerability with loss of manhood. It invites reflection on how dharma is upheld not merely by status or gendered appearance, but by conduct, courage, and loyalty in crisis.
Sanjaya recounts that the group had been reduced to a servile, helpless condition, and that Draupadī (called Kṛṣṇā) freed them from that predicament. He then recalls having earlier mocked them as ‘eunuchs,’ claiming it was ‘confirmed’ because during the incognito exile (ajñātavāsa) Arjuna, in Virāṭa’s city, adopted a feminine presentation, including wearing a braid (veṇī).