Shloka 3
Divodāsa–Mādhavī Saṃvāda: Pratardana-janma and Kanyā-niryātana (दिवोदास–माधवी संवादः / प्रतर्दन-जननम् / कन्या-निर्यातनम्)
नारदजी कहते हैं--तदनन्तर नृपतिश्रेष्ठ राजा हर्यश्वने उस कनन््याके विषयमें बहुत सोच-विचारकर संतानोत्पादनकी इच्छासे गरम-गरम लम्बी साँस खींचकर मुनिसे इस प्रकार कहा--(द्विजश्रेष्ठ) इस कनन््याके छ: अंग जो ऊँचे होने चाहिये, ऊँचे हैं। पाँच अंग जो सूक्ष्म होने चाहिये, सूक्ष्म हैं। तीन अंग जो गम्भीर होने चाहिये, गम्भीर हैं तथा इसके पाँच अंग रक्तवर्णके हैं ।। (श्रोण्यौ ललाटमूरू च प्राणं चेति षद्ुन्नतम् । सूक्ष्माण्यड्गुलिपर्वाणि केशरोमनखत्वच: ।। स्वर: सत्त्वं च नाभिश्ष त्रिगम्भीरं प्रचक्षते । पाणिपादतले रक्ते नेत्रान्तौ च नखानि च ।। ) “दो नितम्ब, दो जाँघें, ललाट और नासिका-ये छः अंग ऊँचे हैं। अंगुलियोंके पर्व, केश, रोम, नख और त्वचा--ये पाँच अंग सूक्ष्म हैं। स्वर, अन्त:करण तथा नाभि--ये तीन गम्भीर कहे जा सकते हैं तथा हथेली, पैरोंके तलवे, दक्षिण नेत्रप्रान्त, वाम नेत्रप्रान्त तथा नख--ये पाँच अंग रक्तवर्णके हैं। बहुदेवासुरालोका बहुगन्धर्वदर्शना । बहुलक्षणसम्पन्ना बहुप्रसवधारिणी,“यह बहुत-से देवताओं तथा असुरोंके लिये भी दर्शनीय है। इसे गन्धर्वविद्या (संगीत)- का भी अच्छा ज्ञान है। यह बहुत-से शुभ लक्षणोंद्वारा सुशोभित तथा अनेक संतानोंको जन्म देनेमें समर्थ है
nārada uvāca—tadanantaraṁ nṛpatiśreṣṭho rājā haryaśvo nevaṁ kanyāviṣaye bahu cintayitvā santānotpādanecchayā uṣṇa-uṣṇaṁ dīrghaṁ niḥśvasya munim idaṁ provāca—(dvijaśreṣṭha) asyāḥ ṣaḍ aṅgāni yāny unnātāni bhavitavyāni tāny unnātāni; pañca yāni sūkṣmāṇi bhavitavyāni tāni sūkṣmāṇi; trīṇi yāni gambhīrāṇi bhavitavyāni tāni gambhīrāṇi; pañca cāsyā aṅgāni raktavarṇāni। śroṇyau lalāṭam ūrū ca prāṇaṁ ceti ṣaḍ unnataṁ। sūkṣmāṇy aṅguliparvāṇi keśaromanakhatvacaḥ॥ svaraḥ sattvaṁ ca nābhiś ca trigambhīraṁ pracakṣate। pāṇipādatale rakte netrāntau ca nakhāni ca॥ bahudevāsurālokā bahugandharvadarśanā। bahulakṣaṇasampannā bahuprasavadhāriṇī॥
നാരദൻ പറഞ്ഞു—അതിനുശേഷം നൃപശ്രേഷ്ഠനായ ഹര്യശ്വരാജാവ് ആ കന്യയെക്കുറിച്ച് ആഴത്തിൽ ആലോചിച്ച്, സന്താനാഭിലാഷത്തോടെ ചൂടേറിയ ദീർഘശ്വാസം വിട്ട് മുനിയോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു—“ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാ! ഈ കന്യയിൽ ഉയർന്നിരിക്കേണ്ട ആറു ലക്ഷണങ്ങൾ ഉയർന്നിരിക്കുന്നു; സൂക്ഷ്മമായിരിക്കേണ്ട അഞ്ചു സൂക്ഷ്മമാണ്; ഗംഭീരമായിരിക്കേണ്ട മൂന്നു ഗംഭീരമാണ്; കൂടാതെ അവളുടെ അഞ്ചു അവയവങ്ങൾ രക്തിമവർണ്ണമാണ്. നിതംബങ്ങൾ, ലലാടം, തുടകൾ, പ്രാണൻ—ഇവ ഉന്നതം; വിരലുകളുടെ സന്ധികൾ, കേശം, രോമം, നഖം, ത്വക്ക്—ഇവ സൂക്ഷ്മം; സ്വരം, അന്തഃകരണം, നാഭി—ഇവ ഗംഭീരം; കരതലങ്ങൾ, പാദതലങ്ങൾ, കണ്ണുകളുടെ കോണുകൾ, നഖങ്ങൾ—ഇവ രക്തിമം. അവൾ അനേകം ദേവാസുരർക്കും ദർശനീയ, ഗന്ധർവർക്കും പ്രീതികര, അനേകം ശുഭലക്ഷണങ്ങളാൽ സമ്പന്ന, അനേകം സന്താനങ്ങളെ ധരിക്കാൻ ശേഷിയുള്ളവളാണ്.”
नारद उवाच
Educational Q&A
The passage reflects an ancient ethical-social ideal in which suitability for marriage and household life is assessed through ‘lakṣaṇas’ (auspicious bodily and temperamental signs), with a strong emphasis on fertility and harmony. It illustrates how dharma in royal contexts was often framed through lineage, progeny, and socially sanctioned criteria of auspiciousness.
Nārada narrates that King Haryaśva, after carefully considering a maiden and wishing for children, speaks to a sage and lists the auspicious physical and inner characteristics he observes—prominent, subtle, deep, and reddish features—concluding that she is attractive even to divine beings, skilled in Gandharva arts, and capable of bearing many children.