Shloka 15
Saṃsāra-mārga-vistaraḥ
Vidura’s Expanded Account of the Path
विद्वान् पुरुष कहते हैं कि प्राणियोंका शरीर रथके समान है, सत्त्व (सत्त्वगुणप्रधान बुद्धि) सारथि है, इन्द्रियाँ घोड़े हैं और मन लगाम है। जो पुरुष स्वेच्छापूर्वक दौड़ते हुए उन घोड़ोंके वेगका अनुसरण करता है, वह तो इस संसारचक्रमें पहियेके समान घूमता रहता है ।। यस्तान् संयमते बुद्धया संयतो न निवर्तते । ये तु संसारचक्रेडस्मिं श्व॒क्रवत् परिवर्तिते
vidvān puruṣāḥ kathayanti yat prāṇināṁ śarīraṁ ratha-samam; sattvaṁ (sattva-guṇa-pradhānā buddhiḥ) sārathiḥ, indriyāṇi aśvāḥ, manaś ca lagāmaḥ. yaḥ puruṣaḥ svecchayā dhāvataḥ tān aśvānāṁ vegam anusarati, sa tu asmin saṁsāra-cakre cakravat parivartate. yas tān saṁyamate buddhyā saṁyataḥ na nivartate; ye tu saṁsāra-cakre ’smin cakravat parivartante.
ബുദ്ധിമാന്മാർ പറയുന്നു—പ്രാണികളുടെ ദേഹം രഥംപോലെ; സത്ത്വപ്രധാനമായ ബുദ്ധിയാണ് അതിന്റെ സാരഥി; ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ കുതിരകൾ; മനസ്സാണ് കയറു (രശ്മി). ആരെങ്കിലും സ്വേച്ഛയോടെ ആ കുതിരകളുടെ വേഗത്തെ പിന്തുടർന്ന്—ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ വലിക്കുന്ന ദിക്കിലേക്കെല്ലാം ഓടുന്നുവോ—അവൻ ഈ സംസാരചക്രത്തിൽ ചക്രംപോലെ ചുറ്റിക്കൊണ്ടിരിക്കും. എന്നാൽ വിവേകബുദ്ധിയാൽ അവയെ നിയന്ത്രിക്കുന്നവൻ സംയമിയായി നിലകൊള്ളുന്നു; ആ ചുറ്റലിലേക്കു വീണ്ടും വീഴുകയില്ല.
विदुर उवाच
Educational Q&A
Human bondage is sustained by voluntarily chasing sense-impulses; freedom begins with buddhi (discernment) restraining the senses and steadying the mind, so one no longer revolves in saṁsāra.
In Strī Parva’s lament-filled aftermath of war, Vidura offers moral instruction: he uses the chariot analogy to explain inner governance—how uncontrolled senses keep one trapped, and how disciplined intelligence leads to stability and release.