Shloka 13
वर्ष, मास, पक्ष, दिन-रात और संध्याएँ क्रमश: इसके रूप और आयुका शोषण करती ही रहती हैं। ये सब कालके प्रतिनिधि हैं। मूढ़ मनुष्य इन्हें इस रूपमें नहीं जानते हैं। श्रेष्ठ पुरुषोंका कथन है कि विधाताने सम्पूर्ण भूतोंके ललाटमें कर्मके अनुसार रेखा खींच दी है (प्रारब्धके अनुसार उनकी आयु और सुख-दुःखके भोग नियत कर दिये हैं) ।। रथ: शरीर भूतानां सत्त्वमाहुस्तु सारथिम् । इन्द्रियाणि हयानाहु: कर्मबुद्धिस्तु रश्मय:
rathaḥ śarīra-bhūtānāṃ sattvam āhus tu sārathim | indriyāṇi hayān āhuḥ karma-buddhis tu raśmayaḥ ||
വിദുരൻ പറഞ്ഞു—വർഷം, മാസം, പക്ഷം, പകൽ-രാത്രി, സന്ധ്യകൾ എന്നിവ ക്രമമായി ദേഹത്തിന്റെ രൂപവും ആയുസ്സും ക്ഷയിപ്പിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു; ഇവയൊക്കെയും കാലത്തിന്റെ പ്രതിനിധികളാണ്. മൂഢന്മാർ അവയെ ആ രൂപത്തിൽ അറിയുന്നില്ല. ശ്രേഷ്ഠർ പറയുന്നു—വിധാതാവ് സർവ്വഭൂതങ്ങളുടെ ലലാട്ടത്തിൽ കർമ്മാനുസാരമായി രേഖ വരച്ചിരിക്കുന്നു; പ്രാരബ്ധാനുസാരമായി ആയുസ്സും സുഖ-ദുഃഖഭോഗവും നിശ്ചിതമാണ്. ദേഹം രഥം; സത്ത്വം അതിന്റെ സാരഥി; ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ കുതിരകൾ; കർമ്മബുദ്ധിയാണ് കയറു (രശ്മി).
विदुर उवाच
Educational Q&A
Human life is compared to a chariot: the senses pull strongly like horses, but they can be guided if one has sattva (inner clarity) as the charioteer and karma-buddhi (discerning intelligence in action) as the reins. Ethical living depends on disciplined governance of the senses through right understanding.
In the Strī Parva’s atmosphere of grief and reflection after the war, Vidura offers moral instruction. He frames embodied existence through a vivid metaphor to explain how people are driven by sensory impulses unless guided by inner steadiness and wise judgment, aligning conduct with dharma.