Shloka 11
Saṃsāra-mārga-vistaraḥ
Vidura’s Expanded Account of the Path
नरेश्वर! यदि शब्द, स्पर्श, रूप, रस और नाना प्रकारकी गन्धोंसे युक्त, मज्जा और मांसरूपी बड़ी भारी कीचड़से भरे हुए एवं सब ओरसे अवलम्बशून्य इस शरीररूपी कूपमें रहनेवाला मनुष्य इन व्याधियोंसे किसी तरह मुक्त हो जाय तो भी अन्तमें रूप-सौन्दर्यका विनाश करनेवाली वृद्धावस्था तो उसे घेर ही लेती है ।। संवत्सराश्ष मासाशक्ष पक्षाहोरात्रसंधय: । क्रमेणास्योपयुञ्जन्ति रूपमायुस्तथैव च
nareśvara! yadi śabda-sparśa-rūpa-rasa-nānāprakāra-gandhaiḥ yuktaṃ majjā-māṃsa-rūpī-bhārī-kīcaḍa-pūrṇaṃ sarvataḥ avalamba-śūnyaṃ śarīra-rūpaṃ kūpaṃ nivāsī manuṣyaḥ etābhir vyādhibhiḥ kathaṃcid mukto 'pi syāt, tathāpi ante rūpa-saundarya-vināśinī vṛddhāvasthā tam avaśyaṃ gṛhṇāti. saṃvatsarāś ca māsāś ca pakṣāhorātra-sandhayaḥ krameṇāsya upayuñjanti rūpam āyus tathaiva ca.
വിദുരൻ പറഞ്ഞു—ഹേ നരേശ്വരാ! ശബ്ദം, സ്പർശം, രൂപം, രസം, നാനാവിധ ഗന്ധങ്ങൾ എന്നിവയാൽ വശീകരിക്കപ്പെട്ടാലും, ഈ ശരീരം മജ്ജയും മാംസവും നിറഞ്ഞ ഭാരമേറിയ ചെളിയാൽ പൂരിതമായ ഒരു കിണറുപോലെ—എല്ലാടവും ആശ്രയമില്ലാത്തത്. ഇതിൽ വസിക്കുന്ന മനുഷ്യൻ എങ്ങനെയെങ്കിലും വ്യാധികളിൽ നിന്ന് രക്ഷപ്പെട്ടാലും, അവസാനം രൂപസൗന്ദര്യം നശിപ്പിക്കുന്ന ജര (വാർദ്ധക്യം) അവനെ പൊതിയുന്നു. വർഷങ്ങളും മാസങ്ങളും, പകുതിമാസങ്ങളും, പകലും രാത്രിയും, സന്ധിക്ഷണങ്ങളും—ഇവ എല്ലാം ക്രമമായി അവന്റെ രൂപത്തെയും ആയുസിനെയും ക്ഷയിപ്പിക്കുന്നു।
विदुर उवाच
Educational Q&A
Even if one avoids illness, aging is unavoidable; time steadily consumes both bodily beauty and lifespan. The ethical thrust is toward detachment from sensual fixation and pride in appearance, and toward sober reflection on what is lasting and dharmic.
In the Strī Parva’s lament-filled aftermath of war, Vidura addresses the king with counsel. He uses stark bodily imagery and the measure of time (years, months, fortnights, days, nights) to underline the inevitability of decline, guiding the listener away from grief-driven delusion and toward clear-sighted understanding.