Shloka 27
Chapter 26: Śoka-pratiṣedha, Hata-saṅkhyā, Gati-vibhāga, Pretakārya-ājñā
Restraint of Grief, Count of the Slain, Destinies, and Funerary Directives
वैशम्पायनजी कहते हैं--महाराज! राजा धुृतराष्ट्रके ऐसा कहनेपर कुन्तीपुत्र युधिष्ठिरने सुधर्मा, धौम्य, सारथि संजय, परम बुद्धिमान् विदुर, कुरुवंशी युयुत्सु तथा इन्द्रसेन आदि सेवकों एवं सम्पूर्ण सूतोंको यह आज्ञा दी कि 'आपलोग इन सबके प्रेतकार्य सम्पन्न करावें। ऐसा न हो कि कोई भी लाश अनाथके समान नष्ट हो जाय” ।। शासनाद् धर्मराजस्य क्षत्ता सूतश्न संजय: । सुधर्मा धौम्यसहित इन्द्रसेनादयस्तथा
vaiśampāyana uvāca—mahārāja! rājñā dhṛtarāṣṭreṇaivam ukte kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ sudharmāṇaṃ dhaumyaṃ sārathiṃ sañjayaṃ parama-buddhimantaṃ viduraṃ kuruvaṃśyaṃ yuyutsuṃ tathā indrasenādīn sevakān samastān sūtāṃś ca śāsanam idaṃ dadau—“yūyaṃ sarveṣāṃ pretakāryāṇi sampādayata; mā kaścid api śavaḥ anāthavat vinaśyet.” śāsanād dharmarājasya kṣattā sūtaś ca sañjayaḥ | sudharmā dhaumya-sahita indrasenādayas tathā ||
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാവേ! ധൃതരാഷ്ട്രൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ കുന്തീപുത്രനായ യുധിഷ്ഠിരൻ സുധർമ, ധൗമ്യൻ, സാരഥി സഞ്ജയൻ, പരമബുദ്ധിമാനായ വിദുരൻ, കുരുവംശജനായ യുയുത്സു, ഇന്ദ്രസേന മുതലായ സേവകർ, കൂടാതെ എല്ലാ സൂതന്മാരെയും ആജ്ഞാപിച്ചു—“ഇവരൊക്കെയുടെയും പ്രേതകാര്യങ്ങൾ നടത്തുക; ഒരു ശവവും അനാഥനെപ്പോലെ നശിക്കരുത്.” ധർമ്മരാജന്റെ കല്പനപ്രകാരം വിദുരനും സൂതൻ സഞ്ജയനും, ധൗമ്യനോടുകൂടിയ സുധർമയും, ഇന്ദ്രസേനാദികളും ആ പ്രവർത്തിയിൽ ഏർപ്പെട്ടു।
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
Even amid mass devastation, dharma requires care for the dead: proper rites, dignity, and responsibility so that no one is abandoned as ‘anātha’ (without kin). Yudhiṣṭhira’s command frames governance as compassionate stewardship, not merely victory.
After Dhṛtarāṣṭra speaks, Yudhiṣṭhira instructs key court figures—Vidura, Sañjaya, Dhaumya, Sudharmā, Yuyutsu, Indrasena and others, along with the sūtas—to ensure that the funerary rites for all fallen are completed and that no corpse is left to be lost or destroyed without rites.