Adhyaya 23
Gāndhārī’s Battlefield Survey: The Fallen and the Onset of Funeral Rites (शल्य-भगीरथ-भीष्म-द्रोणादि-दर्शनम्)
Upa-parva: Strī-parva — Kurukṣetra-śmaśāna-darśana (Battlefield Viewing and Lamentation Episode)
Chapter 23 presents Gāndhārī’s addressed speech (gāndhāryuvāca) to Kṛṣṇa in a scene of battlefield inspection. She points to Śalya—identified as Madrarāja and Nakula’s maternal uncle—lying slain by Yudhiṣṭhira, and notes the lamentation of the women of Madra. The discourse then shifts to other prominent fallen figures: Bhagadatta, described with royal insignia and elephant-war associations, and then Bhīṣma (Śāṃtanava), portrayed on his arrow-bed with imagery of solar radiance and end-of-age descent, including references to Arjuna’s arrangement of supports and arrows. The chapter proceeds to Droṇa’s fall, emphasizing his mastery of weapons and Vedic knowledge, the incongruity of his body being disturbed, and Kṛpī’s grief as she attends her husband. The narrative closes with procedural details of funerary preparation: bringing fire, constructing the pyre, chanting Sāman hymns, and disciples proceeding toward the Gaṅgā after rites, foregrounding ritual order as the immediate response to collective loss.
Chapter Arc: विलाप की धूल में गान्धारी युधिष्ठिर को दिखाती हैं—मद्रराज शल्य का शव, और कटु वाणी में स्मरण कराती हैं कि ‘धर्मराज’ ने ही उसे रण में गिराया। → गान्धारी शल्य के पराक्रम और कर्ण के रथ-सारथ्य का उल्लेख कर युधिष्ठिर के मन में अपराध-बोध को और तीखा करती हैं; फिर भीष्म के शर-शय्या पर पड़े होने का स्मरण कर युद्ध-धर्म की समूची विडम्बना सामने रखती हैं—जहाँ भीष्म जैसे महाबली भी निहत पड़े हों, वहाँ किसे ‘कृती’ या ‘अपराजेय’ कहा जाए? → भीष्म के स्वर्गगमन का संकेत आते ही प्रश्न उठता है—देवव्रत के चले जाने पर कौरव अब धर्म किससे पूछेंगे? इसी क्षण युद्ध की ‘अग्नि-गति’ वाले महावीरों के बुझ जाने का बिम्ब (शान्तार्चि पावक) शोक को चरम पर पहुँचा देता है। → विलाप से कर्मकाण्ड की ओर कथा मुड़ती है: जटाधारी ब्रह्मचारी/द्विजाति द्रोण के लिए चिता सजाते हैं—धनुष, शक्ति, रथ-नीड, विविध शर आदि रखकर; कृपी को अग्र में रखकर द्रोण-शिष्यों द्वारा अग्निहोत्र सहित अन्त्येष्टि की तैयारी/सम्पादन का वर्णन होता है। → चिताओं की अग्नि उठती है, पर शोक का प्रश्न खुला रह जाता है—इतने महापुरुषों के पतन के बाद ‘धर्म’ का उत्तर किसके पास है?
Shlokas
Verse 1
गान्धारी बोलीं--तात! देखो, ये नकुलके सगे मामा शल्य मरे पड़े हैं। इन्हें धर्मके ज्ञाता धर्मराज युधिष्ठिरने युद्धमें मारा है
ഗാന്ധാരി പറഞ്ഞു— “മകനേ, നോക്കൂ; നകുലന്റെ മാതുലനായ ശല്യൻ ഇവിടെ കൊല്ലപ്പെട്ട് കിടക്കുന്നു. ധർമ്മജ്ഞനായ ധർമ്മരാജ യുദ്ധിഷ്ഠിരനാണ് യുദ്ധത്തിൽ അവനെ വധിച്ചത്.”
Verse 2
यस्त्वया स्पर्धते नित्य सर्वत्र पुरुषर्षभ । स एष निहतः शेते मद्रराजो महाबल:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— “പുരുഷർഷഭാ! എല്ലായിടത്തും എല്ലാകാലവും നിന്നോടു മത്സരിച്ചിരുന്നവൻ—ആ മഹാബലനായ മദ്രരാജ ശല്യൻ—ഇപ്പോൾ ഇവിടെ ഹതനായി മരണനിദ്രയിൽ കിടക്കുന്നു.”
Verse 3
येन संगृह्लता तात रथमाधिरथेर्युधि । जयार्थ पाण्डुपुत्राणां तथा तेजोवध: कृत:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—മകനേ, യുദ്ധത്തിൽ സൂതപുത്രൻ കർണന്റെ രഥത്തിന്റെ കയറുകൾ പിടിച്ചു, പാണ്ഡുപുത്രരുടെ ജയാർത്ഥം അവന്റെ തേജസ്സും യുദ്ധോത്സാഹവും നശിപ്പിച്ചവൻ—അവൻ തന്നെയാണ് ശല്യൻ।
Verse 4
अहो धिक्पश्य शल्यस्य पूर्णचन्द्रसुदर्शनम् । मुखं पद्मपलाशाक्ष काकैरादष्टमव्रणम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അയ്യോ, ധിക്കാരം! നോക്കൂ—പൂർണ്ണചന്ദ്രനെപ്പോലെ മനോഹരവും, താമരഇലപോലെയുള്ള കണ്ണുകളുമുള്ള, മുമ്പ് മുറിവില്ലാത്ത ശല്യന്റെ മുഖം ഇപ്പോൾ കാക്കകൾ ഇടവിടാതെ കൊത്തി കീറിക്കളഞ്ഞിരിക്കുന്നു।
Verse 5
अस्य चामीकराभस्य तप्तकाञउ्चनसप्रभा । आस्याद् विनि:सूृता जिद्दा भक्ष्यते कृष्ण पक्षिभि:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—സ്വർണ്ണംപോലെ ദീപ്തമായ ദേഹമുള്ള ഈ മനുഷ്യന്റെ വായിൽ നിന്ന്, ചൂടേറ്റ ശുദ്ധസ്വർണ്ണത്തെപ്പോലെ പ്രകാശിക്കുന്ന നാവ് പുറത്തേക്ക് തള്ളിവന്നിരിക്കുന്നു; കറുത്ത പക്ഷികൾ അതിനെ കൊത്തി കൊത്തി കീറി തിന്നുന്നു।
Verse 6
युधिष्ठिरेण निहतं शल्यं समितिशो भनम् । रुदत्य: पर्युपासन्ते मद्रराजं कुलाज्ना:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—യുധിഷ്ഠിരൻ വധിച്ച, യുദ്ധത്തിൽ ശോഭിച്ച മദ്രരാജൻ ശല്യനെ ചുറ്റി മദ്രകുലസ്ത്രീകൾ കരഞ്ഞുകൊണ്ട് ഇരിക്കുന്നു; വീണുപോയ തങ്ങളുടെ പ്രഭുവിനരികെ അവർ ജാഗരണമിരിക്കുന്നു।
Verse 7
एता: सुसूक्ष्मवसना मद्रराजं॑ नरर्षभम् | क्रोशन्त्यो5थ समासाद्य क्षत्रिया: क्षत्रियर्षभम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അതിനുശേഷം അതിസൂക്ഷ്മ വസ്ത്രങ്ങൾ ധരിച്ച ആ ക്ഷത്രിയസ്ത്രീകൾ നരശ്രേഷ്ഠനായ മദ്രരാജനെ സമീപിച്ച്, ക്ഷത്രിയശ്രേഷ്ഠന്റെ മുമ്പിൽ കുത്തനെ നിലവിളിച്ച് കരുണയായി വിലപിച്ചു തുടങ്ങി।
Verse 8
शल्यं निपतितं नार्य: परिवार्याभित: स्थिता: । वासिता गृष्टय: पड़के परिमग्नमिव द्विपम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—യുദ്ധഭൂമിയിൽ വീണ രാജാവ് ശല്യനെ അവന്റെ സ്ത്രീകൾ എല്ലാടവും ചുറ്റിനിന്നു; പുതുതായി പ്രസവിച്ച ആനപ്പെൺകൾ ചെളിയിൽ കുടുങ്ങിയ ഗജരാജനെ ചുറ്റി നിൽക്കുന്നതുപോലെ।
Verse 9
शल्यं शरणदं शूरं पश्येमं वृष्णिनन्दन । शयानं वीरशयने शरैविशकलीकृतम्,वृष्णिनन्दन! देखो, ये दूसरोंको शरण देनेवाले शूरवीर शल्य बाणोंसे छिन्न-भिन्न होकर वीरशय्यापर सो रहे हैं
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ വൃഷ്ണിനന്ദനാ, ഈ ശല്യനെ നോക്കുക—ശരണം നൽകുന്ന ശൂരൻ; ഇപ്പോൾ അമ്പുകളാൽ ചിതറിക്കീറപ്പെട്ട് വീരശയ്യയിൽ കിടക്കുന്നു।
Verse 10
एष शैलालयो राजा भगदत्त: प्रतापवान् | गजाड्कुशधर: श्रीमान् शेते भुवि निपातित:,ये पर्वतीय, तेजस्वी एवं प्रतापी राजा भगदत्त हाथमें हाथीका अंकुश लिये पृथ्वीपर सो रहे हैं। इन्हें अर्जुनने मार गिराया था
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഇവൻ പർവതദേശാധിപനായ പ്രതാപവാൻ രാജാവ് ഭഗദത്തൻ; കൈയിൽ ഗജാങ്കുശം ധരിച്ച്, ഇപ്പോൾ ഭൂമിയിൽ വീണുകിടക്കുന്നു।
Verse 11
यस्य रुक्ममयी माला शिरस्थेषा विराजते । श्वापदेर्भक्ष्य्माणस्य शोभयन्तीव मूर्थजान्,इन्हें हिंसक जीव-जन्तु खा रहे हैं। इनके सिरपर यह सोनेकी माला विराज रही है, जो केशोंकी शोभा बढ़ाती-सी जान पड़ती है
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ശ്വാപദങ്ങൾ അവനെ ഭക്ഷിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോഴും, അവന്റെ ശിരസ്സിൽ ഈ സ്വർണമയ മാല തിളങ്ങുന്നു; മുടിയെ അലങ്കരിക്കുന്നതുപോലെ।
Verse 12
एतेन किल पार्थस्य युद्धमासीत् सुदारुणम् । रोमहर्षणमत्युग्रं शक्रस्य त्वहिना यथा
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—നിശ്ചയമായും, ഇവനോടുള്ള പാർഥന്റെ യുദ്ധം അത്യന്തം ദാരുണവും രോമാഞ്ചകരവും അത്യുഗ്രവുമായിരുന്നു; അഹിരൂപനായ വൃത്രനോടു ശക്രനായ ഇന്ദ്രൻ നടത്തിയ ഭയങ്കര സമരത്തെപ്പോലെ।
Verse 13
योधयित्वा महाबाहुरेष पार्थ धनंजयम् | संशयं गमयित्वा च कुन्तीपुत्रेण पातित:
ഈ മഹാബാഹു യോദ്ധാവ് പാർഥ ധനഞ്ജയനോടു യുദ്ധം ചെയ്ത് അവനെ സംശയത്തിലാഴ്ത്തി; എന്നാൽ അവസാനം അതേ കുന്തീപുത്രന്റെ കൈകളാൽ അവൻ വീണു.
Verse 14
यस्य नास्ति समो लोके शौर्ये वीर्ये च कश्नन । स एष निहत:ः शेते भीष्मो भीष्मकृताहवे
ലോകത്തിൽ ശൗര്യത്തിലും ശക്തിയിലും തുല്യൻ ആരുമില്ലാത്ത ആ ഭീഷ്മൻ—യുദ്ധത്തിൽ ഭയങ്കര കർമ്മങ്ങൾ ചെയ്തവൻ—ഇപ്പോൾ അമ്പുകളുടെ ശയ്യയിൽ വീണുകിടക്കുന്നു.
Verse 15
पश्य शान्तनवं कृष्ण शयान सूर्यवर्चसम् । युगान्त इव कालेन पतितं सूर्यमम्बरात्
ഹേ കൃഷ്ണാ, സൂര്യസമാന തേജസ്സുള്ള ശാന്തനുവിന്റെ പുത്രൻ അവിടെ ശയിച്ചിരിക്കുന്നതു നോക്കുക; യുഗാന്തത്തിൽ കാലത്തിന്റെ പ്രേരണയാൽ സൂര്യൻ ആകാശത്തിൽ നിന്ന് വീണതുപോലെ തോന്നുന്നു.
Verse 16
एष तप्त्वा रणे शत्रून् शस्त्रतापेन वीर्यवान् । नरसूर्यो5स्तमभ्येति सूर्योडस्तमिव केशव
ഹേ കേശവാ! സൂര്യൻ ലോകത്തെ തപിപ്പിച്ച് അസ്തമലയിലേക്കു പോകുന്നതുപോലെ, ഈ പരാക്രമശാലിയായ നരസൂര്യൻ യുദ്ധത്തിൽ ആയുധങ്ങളുടെ താപത്തോടെ ശത്രുക്കളെ ദഹിപ്പിച്ച് ഇപ്പോൾ അസ്തമിക്കുന്നു.
Verse 17
शरतल्पगतं भीष्ममूर्थ्वरेतसमच्युतम् । शयानं वीरशयने पश्य शूरनिषेविते,जो ऊध्वरेता ब्रह्मचारी रहकर कभी मर्यादासे च्युत नहीं हुए हैं, उन भीष्मको शूरसेवित वीरोचित शयन बाणशय्यापर सोते हुए देख लो
ഊർധ്വരേതസ്സായി ബ്രഹ്മചര്യത്തിൽ അചഞ്ചലനായി, വ്രതമര്യാദയിൽ നിന്ന് ഒരിക്കലും ച്യുതനാകാത്ത ഭീഷ്മൻ ശരതൽപ്പത്തിൽ—ശൂരന്മാർ സേവിക്കുന്ന വീരശയ്യയിൽ—ശയിച്ചിരിക്കുന്നതു നോക്കുക.
Verse 18
कर्णिनालीकनाराचैरास्तीर्य शयनोत्तमम् | आविश्य शेते भगवान् स्कन्द: शरवर्ण यथा
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—കർണി, നാളീക, നാരാച മുതലായ അമ്പുകളാൽ ഉത്തമമായ ശയ്യ വിരിച്ച്, ഭീഷ്മൻ അതിൽ കിടന്ന് വിശ്രമിക്കുന്നു—ശരവനത്തിൽ ഭഗവാൻ സ്കന്ദൻ ഞാങ്ങണപ്പുല്ലുകളുടെ ശയ്യയിൽ ശയിച്ചതുപോലെ.
Verse 19
अतूलपूर्ण गाड़्नेयस्त्रिभि्बाणै: समन्वितम् | उपधायोपधानाग्रयं दत्तं गाण्डीवधन्चना
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഗംഗാനന്ദനായ ഭീഷ്മൻ പഞ്ഞി നിറച്ച തലയണ സ്വീകരിച്ചില്ല; ഗാണ്ഡീവധാരിയായ അർജുനൻ നൽകിയ മൂന്നു അമ്പുകളാൽ നിർമ്മിതമായ ശ്രേഷ്ഠ ഉപധാനമത്രേ അദ്ദേഹം ശിരസ്സിന് ആധാരമായി സ്വീകരിച്ചത്.
Verse 20
पालयान: पितु: शास्त्रमूर्ध्वरेता महायशा: । एष शान्तनव: शेते माधवाप्रतिमो युधि
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—മാധവാ! പിതാവിന്റെ ആജ്ഞ പാലിച്ചുകൊണ്ട്, ഊർദ്ധ്വരേതസ്സായ മഹായശസ്സുള്ള ശാന്തനുവിന്റെ പുത്രൻ ഭീഷ്മൻ—യുദ്ധത്തിൽ അപരിമേയൻ—ഇവിടെ ശയിച്ചിരിക്കുന്നു.
Verse 21
धर्मात्मा तात सर्वज्ञ: पारावर्येण निर्णये । अमर्त्य इव मर्त्य: सन्नेष प्राणानधारयत्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—കുഞ്ഞേ! ഇദ്ദേഹം ധർമ്മാത്മാവും സർവ്വജ്ഞനും ആകുന്നു; ഇഹലോക-പരലോക വിഷയങ്ങളുടെ വിവേകത്തോടെ നിർണ്ണയം ചെയ്യാൻ ശേഷിയുള്ളവൻ. മനുഷ്യനായിട്ടും അമർത്ത്യനുപോലെ, ഇനിയും പ്രാണനെ ധരിച്ചു നിൽക്കുന്നു.
Verse 22
नास्ति युद्धे कृती कश्रिन्न विद्वान् न पराक्रमी | यत्र शान्तनवो भीष्म: शेतेडद्य निहत: शरै:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—യുദ്ധത്തിൽ യഥാർത്ഥത്തിൽ ആരും കൃതകൃത്യനല്ല, പണ്ഡിതനല്ല, പരാക്രമിയുമല്ല—ശാന്തനുവിന്റെ പുത്രൻ ഭീഷ്മൻ ഇന്നിവിടെ അമ്പുകളാൽ വീഴ്ത്തപ്പെട്ട് ശയിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ.
Verse 23
स्वयमेतेन शूरेण पृच्छयमानेन पाण्डवै: । धर्मज्ञेनाहवे मृत्युरादिष्ट: सत्यवादिना,पाण्डवोंके पूछनेपर इन धर्मज्ञ एवं सत्यवादी शूरवीरने स्वयं ही अपनी मृत्युका उपाय बता दिया था इति श्रीमहाभारते स्त्रीपर्वणि स्त्रीविलापपर्वणि गान्धारीवचने त्रयोविंशो 5ध्याय: ।।
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— പാണ്ഡവർ ചോദിച്ചപ്പോൾ, ധർമ്മജ്ഞനും സത്യവാദിയും ആയ ആ ശൂരൻ യുദ്ധത്തിൽ തന്റെ മരണം ഏതു വിധത്തിൽ സംഭവിക്കുമെന്ന ഉപായം സ്വയം വെളിപ്പെടുത്തി. (ഇങ്ങനെ മഹാഭാരതത്തിലെ സ്ത്രീപർവത്തിലെ സ്ത്രീവിലാപപർവത്തിൽ ‘ഗാന്ധാരീവചനം’ എന്ന ഇരുപത്തിമൂന്നാം അധ്യായം സമാപ്തം.)
Verse 24
प्रणष्ट: कुरुवंशश्न॒ पुनर्येन समुद्धृत: । स गत: कुरुभि: सार्ध महाबुद्धि: पराभवम्,जिन्होंने नष्ट हुए कुरुवंशका पुनः उद्धार किया था, वे ही परम बुद्धिमान् भीष्म इन कौरवोंके साथ परास्त हो गये
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ഒരിക്കൽ നശിച്ചുപോയ കുരുവംശത്തെ വീണ്ടും ഉയർത്തിയവൻ, ആ മഹാബുദ്ധിയും മഹാത്മാവുമായ ഭീഷ്മൻ, ഇപ്പോൾ കുരുക്കളോടൊപ്പം പരാജയം പ്രാപിച്ചു.
Verse 25
धर्मेषु कुरव: क॑ नु परिप्रक्ष्यन्ति माधव । गते देवब्ते स्वर्ग देवकल्पे नरर्षभे,माधव! इन देवतुल्य नरश्रेष्ठ देवव्रतके स्वर्गलोकमें चले जानेपर अब कौरव किसके पास जाकर धर्मविषयक प्रश्न करेंगे
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ഹേ മാധവാ! ദേവസദൃശനായ നരശ്രേഷ്ഠൻ ദേവവ്രതൻ (ഭീഷ്മൻ) സ്വർഗത്തിലേക്കു പോയശേഷം, ഇനി കുരുക്കൾ ധർമ്മവിഷയത്തിൽ ആരോടാണ് ചോദിക്കുക?
Verse 26
अर्जुनस्य विनेतारमाचार्य सात्यकेस्तथा | त॑ं पश्य पतितं द्रोणं कुरूणां गुरुमुत्तमम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— അർജുനനെ ശാസിച്ചു പരിശീലിപ്പിച്ച ഗുരുവും, സാത്യകിയുടെ ആചാര്യനും, കുരുക്കളുടെ ശ്രേഷ്ഠഗുരുവുമായ ദ്രോണനെ യുദ്ധഭൂമിയിൽ വീണുകിടക്കുന്നതായി നോക്കുക.
Verse 27
अस्त्रं चतुर्विधं वेद यथैव त्रिदशेश्वर: । भार्गवो वा महावीर्यस्तथा द्रोणो5पि माधव
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ഹേ മാധവാ! ദേവാധിപനായ ഇന്ദ്രൻ ചതുര്വിധ അസ്ത്രവിദ്യ അറിയുന്നതുപോലെ, അല്ലെങ്കിൽ മഹാവീര്യനായ ഭാർഗവൻ (പരശുരാമൻ) അറിയുന്നതുപോലെ, ദ്രോണാചാര്യനും അതെല്ലാം അറിഞ്ഞിരുന്നു.
Verse 28
यस्य प्रसादाद् वीभत्सु: पाण्डव: कर्म दुष्करम् | चकार स हत:ः शेते नैनमस्त्राण्यपालयन्
ആരുടെ പ്രസാദത്താൽ പാണ്ഡുപുത്രൻ വീഭത്സു (അർജുനൻ) ദുഷ്കരകർമ്മം ചെയ്തു, ആ ആചാര്യൻ തന്നെയാണ് ഇവിടെ ഹതനായി കിടക്കുന്നത്; അവന്റെ അസ്ത്രങ്ങളും അവനെ രക്ഷിച്ചില്ല।
Verse 29
यं पुरोधाय कुरव आह्वयन्ति सम पाण्डवान् | सो<यं शस्त्रभतां श्रेष्ठो द्रोण: शस्त्रै: परिक्षत:
കൗരവർ മുന്നിൽ നിർത്തി പാണ്ഡവരെ വെല്ലുവിളിച്ചവൻ ആരോ, ആ ശസ്ത്രധാരികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ദ്രോണൻ തന്നെയാണ് ഇപ്പോൾ ശസ്ത്രങ്ങളാൽ മുറിവേറ്റും കീറിപ്പിളർന്നും കിടക്കുന്നത്।
Verse 30
यस्य निर्दहतः सेनां गतिरग्नेरिवाभवत् | स भूमौ निहतः शेते शान्तार्चिरिव पावक:,शत्रुओंकी सेनाको दग्ध करते समय जिनकी गति अग्निके समान होती थी, वे ही बुझी हुई लपटोंवाली आगके समान मरकर पृथ्वीपर पड़े हैं
ശത്രുസേനയെ ദഹിപ്പിക്കുമ്പോൾ അഗ്നിയുടെ ഗതിപോലെ ആയിരുന്നവൻ, ഇപ്പോൾ അണഞ്ഞ ജ്വാലകളുള്ള അഗ്നിപോലെ ഹതനായി ഭൂമിയിൽ കിടക്കുന്നു।
Verse 31
धनुर्मष्टिरशीर्णश्व हस्तावापश्च माधव । द्रोणस्य निहतस्याजौ दृश्यते जीवतो यथा
മാധവാ! യുദ്ധത്തിൽ ദ്രോണൻ ഹതനായിട്ടും അവന്റെ കൈയിലെ ധനുസ്സിന്റെ പിടി ഇളകിയിട്ടില്ല; കൈയുറയും കൈ-രക്ഷയും അതേപടി—ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന ഒരാളുടെ കൈയിൽ തന്നെയെന്നപോലെ കാണപ്പെടുന്നു।
Verse 32
वेदा यस्माच्च चत्वार: सर्वाण्यस्त्राणि केशव । अनपेतानि वै शूराद् यथैवादौ प्रजापते:
കേശവാ! ആദിയിൽ പ്രജാപതി ബ്രഹ്മനിൽ നിന്ന് വേദങ്ങൾ ഒരിക്കലും വേർപിരിയാത്തതുപോലെ, ആ വീരനായ ദ്രോണനിൽ നിന്ന് നാലു വേദങ്ങളും സമസ്ത അസ്ത്രവിദ്യകളും ഒരിക്കലും അകന്നില്ല; എങ്കിലും ഇന്ന് വന്ദകർ പാടിപ്പുകഴ്ത്തിയതും നൂറുകണക്കിന് ശിഷ്യർ പൂജിച്ചതുമായ ആ താമരപോലെയുള്ള, വന്ദനീയ പാദങ്ങളെ നരികൾ വലിച്ചിഴയ്ക്കുന്നു।
Verse 33
वन्दनाहाविमौ तस्य बन्दिभिव्वन्दितो शुभौ | गोमायवो विकर्षन्ति पादौ शिष्यशतार्चितौ
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ കേശവാ! ഒരുകാലത്ത് വന്ദികളാൽ സ്തുതിക്കപ്പെട്ടും നൂറുകണക്കിന് ശിഷ്യന്മാർ പൂജിച്ചും ഉണ്ടായിരുന്ന ഈ രണ്ടു മംഗളകരവും വന്ദനീയവുമായ പാദങ്ങൾ ഇന്ന് നരികൾ വലിച്ചിഴക്കുന്നു. പുരാതനകാലത്ത് പ്രജാപതി ബ്രഹ്മാവിൽ നിന്ന് വേദങ്ങൾ ഒരിക്കലും വേർപിരിയാതിരുന്നതുപോലെ, ആ വീരനായ ദ്രോണനിൽ നിന്ന് നാലു വേദങ്ങളും സമസ്ത അസ്ത്രശാസ്ത്രവും ഒരിക്കലും അകന്നില്ല; എങ്കിലും ആ ആചാര്യന്റെ പൂജ്യപാദങ്ങൾ ഇത്തരമൊരു ദയനീയഗതിയിലേക്കു വീണിരിക്കുന്നു.
Verse 34
द्रोणं द्रपदपुत्रेण निहत॑ं मधुसूदन । कृपी कृपणमन्वास्ते दुःखोपहतचेतना
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ മധുസൂദനാ! ദ്രുപദപുത്രൻ ദ്രോണനെ വധിച്ചു. അവന്റെ സമീപത്ത് കൃപീ അത്യന്തം ദീനമായി ഇരിക്കുന്നു; ദുഃഖം അവളുടെ ചൈതന്യത്തെ തകർത്തു, പ്രായം ബോധശൂന്യയായതുപോലെ.
Verse 35
तां पश्य रुदतीमार्ता मुक्तकेशीमधोमुखीम् । हतं पतिमुपासन्तीं द्रोणं शस्त्रभृतां वरम्
അവളെ നോക്കുക—കൃപിയെ—ആർത്തിയായി കരഞ്ഞുകൊണ്ട്, മുടി അഴിച്ചിട്ട്, മുഖം താഴ്ത്തി, ആയുധധാരികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ തന്റെ ഹതനായ ഭർത്താവ് ദ്രോണന്റെ സമീപത്ത് ഇരുന്ന് അവനെ ഭക്തിപൂർവ്വം ഉപാസിക്കുന്നു.
Verse 36
बाणैभिन्नतनुत्राणं धृष्टद्युम्नेन केशव । उपास्ते वै मृथे द्रोणं जटिला ब्रह्मबचारिणी
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ കേശവാ! ധൃഷ്ടദ്യുമ്നന്റെ അമ്പുകൾ കൊണ്ട് കവചം കീറി ചിതറിയ ദ്രോണന്റെ സമീപത്ത്, യുദ്ധഭൂമിയിൽ തന്നെ, ജടാധാരിണിയും ബ്രഹ്മചര്യവ്രതസ്ഥയുമായ കൃപീ ഇരിക്കുന്നു.
Verse 37
प्रेतकृत्यं च यतते कृपी कृपणमातुरा । हतस्य समरे भर्तु: सुकुमारी यशस्विनी,शोकसे दीन और आतुर हुई यशस्विनी सुकुमारी कृपी समरमें मारे गये पतिदेवका प्रेतकर्म करनेकी चेष्टा कर रही है
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ശോകത്തിൽ ദീനയും ആകുലയുമായ, യശസ്വിനിയും സുകുമാരിയുമായ കൃപീ, സമരത്തിൽ ഹതനായ തന്റെ ഭർത്താവിന്റെ പ്രേതകർമ്മങ്ങൾ നിർവഹിക്കാൻ പരിശ്രമിക്കുന്നു.
Verse 38
अग्नीनाधाय विधिवच्चितां प्रज्वाल्य सर्वतः । द्रोणमाधाय गायन्ति त्रीणि सामानि सामगा:
വിധിപ്രകാരം പവിത്രാഗ്നികളെ സ്ഥാപിച്ച് ചിതയെ എല്ലാടവും ജ്വലിപ്പിച്ചു. പിന്നെ അതിന്മേൽ ദ്രോണനെ വെച്ച് സാമഗാനികൾ ക്രമാനുസൃതമായി ത്രിവിധ സാമങ്ങൾ പാടി.
Verse 39
कुर्वन्ति च चितामेते जटिला ब्रह्म॒चारिण: । भनुर्भि: शक्तिभिश्वैव रथनीडैश्व माधव
ഹേ മാധവാ! ജടാധാരികളായ ഈ ബ്രഹ്മചാരികളും ചിത ഒരുക്കുന്നു—ധനുസ്സുകൾ, ശക്തികൾ, രഥത്തിന്റെ ഇരിപ്പിടസാമഗ്രികൾ എന്നിവയോടുകൂടി.
Verse 40
शरैश्न विविधैरन्यैर्थक्ष्यते भूरितेजसम् । इति द्रोणं समाधाय शंसन्ति च रुदन्ति च
ഇനിയും പലവിധമായ മറ്റു അമ്പുകളാലും ആ മഹാതേജസ്വി വീരൻ ഛേദിക്കപ്പെട്ടു—എന്ന് പറഞ്ഞുകൊണ്ട് അവർ ദ്രോണനെ ചിതയിൽ സ്ഥാപിച്ചു; പിന്നെ സ്തുതിച്ചും വിലപിച്ചും നിന്നു.
Verse 41
सामभिस्त्रिभिरन्तस्थैरनुशंसन्ति चापरे । माधव! इन जटाधारी ब्रह्मचारियोंने धनुष
മറ്റുചിലർ അന്ത്യകർമ്മത്തിൽ ഉപയുക്തമായ ത്രിവിധ സാമങ്ങളാൽ അവനെ സ്തുതിക്കുന്നു.
Verse 42
गच्छन्त्यभिमुखा गड़्ां द्रोणशिष्या द्विजातय: । अपय्व्यां चितिं कृत्वा पुरस्कृत्य कृपी च ते
ദ്രോണന്റെ ദ്വിജാത ശിഷ്യർ ഗംഗയെ അഭിമുഖമായി പുറപ്പെട്ടു. കൃപിയെ മുന്നിൽ നിർത്തി, ചിതയെ വലത്തുഭാഗത്ത് (പ്രദക്ഷിണാഭാവത്തോടെ) വെച്ച് അവർ നടന്നു.
Frequently Asked Questions
The dilemma is how to interpret “victory” when the visible outcome is kin-saturated loss: Gāndhārī’s catalog of the fallen forces an ethical reckoning that balances martial duty against the human and social costs now demanding ritual response.
The chapter implies that power and prowess are impermanent and must be subordinated to dharma: truthful acknowledgment of harm, compassion in witnessing, and adherence to ritual obligations become the stabilizing practices after political violence.
No explicit phalaśruti is presented in the provided passage; the chapter’s meta-function is archival and transitional—moving from heroic narrative to rites and remembrance, thereby preparing the ethical ground for later instruction-oriented books.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.