Shloka 13
Gāndhārī’s Lament and the Identification of Duḥśāsana (स्त्रीपर्व, अध्याय १८)
पूर्वजातिकृतं पापं मन्ये नाल््पमिवानघ । एताभिरननिरिवद्याभिमया चैवाल्पमेधया,प्रत्यग्रवयस: पश्य दर्शनीयकुचानना: । कुलेषु जाता ह्वीमत्य: कृष्णपक्ष्माक्षिमूर्धजा: माधव! देखो, इन महिलाओंकी नयी अवस्था है। इनके वक्ष:स्थल और मुख दर्शनीय हैं। इनकी आँखोंकी बरौनियाँ और सिरके केश काले हैं। ये सब-की-सब कुलीन और सलज्ज हैं। ये हंसके समान गद्गद स्वरमें बोलती हैं; परंतु आज दुःख और शोकसे मोहित हो चहचहाती सारसियोंके समान रोती-बिलखती हुई पृथ्वीपर गिर पड़ी हैं
vaiśampāyana uvāca | pūrvajātikṛtaṃ pāpaṃ manye nālpam ivānagha | etābhir ananirivadyābhir mayā caivālpamedhayā pratyagravayasaḥ paśya darśanīyakucānanāḥ | kuleṣu jātā hrīmatyaḥ kṛṣṇapakṣmākṣimūrdhajāḥ |
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ അനഘാ! മുൻജന്മത്തിൽ ചെയ്ത പാപം ചെറുതല്ലെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു—ഈ അനിന്ദ്യ സ്ത്രീകളുടേയും, അല്പമേധയായ എന്റേയും. നോക്കുക, ഇവർ പുതുയൗവനത്തിലാണു; ഇവരുടെ വക്ഷസ്ഥലവും മുഖവും ദർശനീയമാണ്. കുലീനകുടുംബങ്ങളിൽ ജനിച്ച, ലജ്ജാശീലികൾ; ഇവരുടെ കൺപീലികളും കണ്ണുകളും മുടിയും കറുത്തതാണ്.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse frames the catastrophic suffering of innocent, noble women as a manifestation of karmic consequence (“sin from a former birth”), highlighting the Mahābhārata’s ethical tension: even the blameless can be swept into the results of collective violence, urging reflection on responsibility and the far-reaching cost of war.
In Strī Parva’s lamentation scenes after the war, Vaiśampāyana describes young, modest women of good families—beautiful and irreproachable—now crushed by sorrow, collapsing and crying on the ground, as the survivors witness the devastation left by the conflict.