Shloka 2
Adhyāya 17 — Gandhārī’s Vilāpa at Duryodhana’s Body (स्त्रीपर्व, अध्याय १७)
सातु लब्ध्वा पुनः संज्ञां विक्रुश्य च विलप्य च दुर्योधनमभिप्रेक्ष्य शयानं रुधिरोक्षितम्,पुनः होशमें आनेपर अपने पुत्रको पुकार-पुकारकर वे विलाप करने लगीं। दुर्योधनको खूनसे लथपथ होकर सोया देख उसे हृदयसे लगाकर गान्धारी दीन होकर रोने लगीं। उनकी सारी इन्द्रियाँ व्याकुल हो उठी थीं। वे शोकसे आतुर हो 'हा पुत्र! हा पुत्र!! कहकर विलाप करने लगीं
sā tu labdhvā punaḥ saṃjñāṃ vikruśya ca vilapya ca duryodhanam abhiprekṣya śayānaṃ rudhirokṣitam
വീണ്ടും ബോധം ലഭിച്ച ഉടനെ അവൾ വീണ്ടും വീണ്ടും നിലവിളിച്ച് വിലപിച്ചു. രക്തത്തിൽ കുതിർന്ന നിലയിൽ കിടന്ന ദുര്യോധനനെ കണ്ടപ്പോൾ, ദുഃഖത്തിൽ മൂടപ്പെട്ട ഗാന്ധാരി അവനെ ഹൃദയത്തിൽ ചേർത്തുപിടിച്ച് ദീനമായി കരഞ്ഞു. അവളുടെ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ എല്ലാം കലങ്ങിപ്പോയി; ‘അയ്യോ മകനേ! അയ്യോ മകനേ!’ എന്നു പറഞ്ഞ് അവൾ കരുണമായി വിലപിച്ചു.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the human cost of adharma and war: even royal power ends in vulnerability, and the consequences of choices culminate in irreversible grief. It underscores compassion and the ethical weight of conflict, where victory and defeat alike are shadowed by suffering.
Gāndhārī regains consciousness, then repeatedly cries and laments as she beholds her son Duryodhana lying blood-soaked. Overwhelmed, she mourns intensely, calling out to him as her senses reel from sorrow.