Shloka 353
Yuddha-yajña-vyākhyāna (The Battle as Sacrifice): Ambarīṣa–Indra Saṃvāda
नदी योधस्य संग्रामे तदस्याव भृथं स्मृतम् । जिस योद्धाके युद्धरूपी यज्ञमें रक्तकी नदी प्रवाहित होती है
nadī yodhasya saṅgrāme tad asyāva bhṛthaṃ smṛtam |
അംബരീഷൻ പറഞ്ഞു—യോദ്ധാവിന്റെ കാര്യത്തിൽ, യുദ്ധത്തിൽ ഒഴുകുന്ന രക്തനദി തന്നെയാണ് അവന്റെ അവഭൃഥസ്നാനം, യജ്ഞാന്ത ശുദ്ധിസ്നാനം എന്നു കണക്കാക്കപ്പെടുന്നത്. യുദ്ധയജ്ഞത്തിൽ പ്രവേശിച്ചവന് ആ ഭയാനകവും കടക്കാൻ ദുഷ്കരവുമായ പ്രവാഹം പോലും യജ്ഞസമാപ്തിയുടെ ശുദ്ധിയായി മാറുന്നു. രക്തം അതിന്റെ ജലം; മൃദംഗ-നഗാരങ്ങളുടെ ഗർജ്ജനം അതിലെ ജലചരങ്ങൾ; വീരന്മാരുടെ അസ്ഥികൾ കല്ലും മണലും പോലെ; അതിൽ ഇറങ്ങുക അത്യന്തം പ്രയാസം. മാംസവും ശോണിതവും അതിന്റെ ചെളി; പരിചയും ഖഡ്ഗവും അതിലെ നൗകപോലെ; കേശരൂപ ശൈവലവും പുല്ലും അതിനെ മൂടുന്നു. മുറിഞ്ഞ കുതിരകളും ആനകളും രഥങ്ങളും ഇറങ്ങാനുള്ള പടികൾ; ധ്വജപതാകകൾ തീരത്തെ വേതലതപോലെ; കൊല്ലപ്പെട്ട ആനകളെയും അത് ഒഴുക്കിക്കൊണ്ടുപോകുന്നു. രക്തജലത്തിൽ നിറഞ്ഞു കവിഞ്ഞിരിക്കുന്ന ആ നദി, കടക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവർക്ക് പരമ ദുസ്തരം; മരിച്ച ആനകൾ മഹാമകരങ്ങളെപ്പോലെ. പരലോകദിശയിലേക്കൊഴുകുന്ന ആ നദി അമംഗലമയിയായി തോന്നുന്നു; ഋഷ്ടിയും ഖഡ്ഗവും അതു കടക്കാൻ മഹാനൗകകളെപ്പോലെ. കഴുകൻ, കങ്കൻ, കാക്ക എന്നിവ ചെറുനൗകകളെപ്പോലെ; അതിന്റെ ചുറ്റും രാക്ഷസർ സഞ്ചരിക്കുന്നു; ഭീരുക്കളെ മോഹിപ്പിക്കുന്നതുമാണ് അത്.
अम्बरीष उवाच
Educational Q&A
The verse uses Vedic ritual language to interpret a warrior’s battle as a solemn, duty-bound rite: the terrifying blood-river of combat is likened to the avabhṛtha bath that completes a sacrifice, suggesting that for a kṣatriya acting within dharma, endurance and courage in battle carry a ritual-ethical significance rather than being mere brutality.
Ambarīṣa is speaking and introduces a metaphor: in the ‘war-sacrifice,’ the battlefield becomes a river of blood, and for the warrior that river is treated as the concluding sacrificial bath (avabhṛtha). The surrounding prose elaborates the metaphor with vivid battlefield details (blood, bones, weapons, drums), emphasizing the dreadfulness and difficulty of ‘crossing’ it.