Shloka 17
Kṣātra-dharma in Campaign and Battle: Protection, Purification, and the Ideal Warrior’s End (क्षात्रधर्मः—अभियानयुद्धे रक्षणदानशुद्धिः)
अभयकालके समान ही उस भयके समय भी यदि कोई शूरवीर उस भीरु पुरुषकी सकुशल रक्षा कर लेता है तो उसके प्रति वह अपने अनुरूप उपकार एवं पुण्य करता है। यदि पृष्ठवर्ती पुरुषको वह अपने-जैसा न बना सके तो भी पूर्व कथित पुण्यका भागी तो होता ही है ।। यदि ते कृतमाज्ञाय नमस्कुर्यु: सदैवतम् | युक्त न्याय्यं च कुर्युस्ते न च तद् वर्तते तथा,यदि वे रक्षा पाये हुए मनुष्य कृतज्ञ होकर सदैव उस शूरवीरके सामने नतमस्तक होते रहें, तभी उसके प्रति उचित एवं न््यायसंगत कर्तव्यका पालन कर पाते हैं; अन्यथा उनकी स्थिति इसके विपरीत होती है
yadi te kṛtam ājñāya namaskuryuḥ sadaivātam | yuktaṃ nyāyyaṃ ca kuryus te na ca tad vartate tathā ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—രക്ഷ ലഭിച്ചവർ ആ ഉപകാരം സത്യമായി തിരിച്ചറിഞ്ഞ് എപ്പോഴും ആ ശൂരരക്ഷകന്റെ മുമ്പിൽ നമസ്കരിച്ചുനിൽക്കുകയാണെങ്കിൽ, അപ്പോഴേ അവർ അവനോടുള്ള യുക്തവും ന്യായവുമായ കടമ പാലിക്കുന്നു. അങ്ങനെ ചെയ്യാത്തപക്ഷം അവരുടെ പെരുമാറ്റം യുക്തിക്കെതിരായി മാറി, കൃതഘ്നതയും കടമമറവിയും പ്രകടമാകും।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Gratitude is a dharmic obligation: one who has been protected should acknowledge the benefactor’s deed and respond with fitting, just conduct—reverence, loyalty, and appropriate service—rather than ingratitude.
In Bhishma’s instruction on righteous conduct (Shanti Parva), he explains the moral expectation that beneficiaries of protection—especially in times of fear or danger—must recognize the protector’s help and behave toward him in a proper and just way.