Shloka 55
यदि मनुष्योंका सम्मान किया जाय तो वे सम्मान-दाताके हितके लिये अपने पुत्रों और स्त्रियोंको भी छोड़ देते हैं। समस्त प्राणियोंको अपने पक्षमें मिलाये रखना, दान देना, मीठे वचन बोलना, प्रमादका त्याग करना तथा बाहर और भीतरसे पवित्र रहना--से राजाका ऐश्वर्य बढ़ानेवाले बहुत बड़े साधन हैं। मान्धाता! तुम इन सब बातोंकी ओरसे कभी प्रमाद न करना ।। अप्रमत्तो भवेद् राजा छिद्रदर्शी परात्मनो: । नास्यच्छिद्रं पर: पश्येच्छिद्रेषु परमन्वियात्,राजाको सदा सावधान रहना चाहिये। वह शत्रुका तथा अपना भी छिद्र देखे और यह प्रयत्न करे कि शत्रु मेरा छिद्र अच्छी तरह न देखने पाये; परंतु यदि शत्रुके छिठ्रों (दुर्बलताओं) का पता लग जाय तो वह उसपर चढ़ाई कर दे
yadi manuṣyāṇāṁ sammānaḥ kriyate tarhi te sammāna-dātuḥ hitāya svaputrān striyaś ca api tyajanti | sarva-prāṇināṁ svapakṣe saṅgrahaḥ, dānam, madhura-vacanam, pramāda-tyāgaḥ, bahiḥ-antar-śaucaṁ ca—etāni rājña aiśvarya-vardhanāni mahā-sādhanāni | māndhātaḥ, tvam etāsu sarvāsūktāsu kadācit pramādaṁ mā kṛthāḥ || apramatto bhaved rājā chidra-darśī parātmanoḥ | nāsyacchidraṁ paraḥ paśyec chidreṣu param anviyāt ||
ഉതഥ്യൻ പറഞ്ഞു—മനുഷ്യരെ ആദരിച്ചാൽ, ആദരദാതാവിന്റെ ഹിതത്തിനായി അവർ സ്വന്തം പുത്രന്മാരെയും ഭാര്യമാരെയും പോലും ഉപേക്ഷിക്കും. സർവ്വജീവികളെയും തന്റെ പക്ഷത്താക്കുക, ദാനം നൽകുക, മധുരവചനങ്ങൾ പറയുക, അശ്രദ്ധ ഉപേക്ഷിക്കുക, പുറമേയും ഉള്ളിലും ശുദ്ധി പാലിക്കുക—ഇവ രാജാവിന്റെ സമൃദ്ധി വർധിപ്പിക്കുന്ന മഹോപായങ്ങളാണ്. ഹേ മാൻധാതാ, ഇവയിൽ ഒരിക്കലും പ്രമാദം കാണിക്കരുത്. രാജാവ് സദാ അപ്രമത്തനായിരിക്കണം; ശത്രുവിന്റെയും തന്റെയും ‘ഛിദ്രങ്ങൾ’ (ദുർബലതകൾ) കാണണം. ശത്രുവിന് തന്റെ ദുർബലതകൾ വ്യക്തമായി കാണാതിരിക്കുവാൻ ശ്രമിക്കണം; എന്നാൽ ശത്രുവിന്റെ ദുർബലതകൾ അറിഞ്ഞാൽ വൈകാതെ അവിടെയേയ്ക്ക് പ്രഹരിക്കണം।
उतथ्य उवाच
Educational Q&A
A king’s power rests on ethical statecraft: honor people to secure loyalty, practice generosity and gentle speech, maintain inner and outer purity, and above all remain vigilant—conceal one’s own vulnerabilities while discerning and acting upon the enemy’s weaknesses.
In the Śānti Parva’s instruction on rāja-dharma, the sage Utathya counsels King Māndhātṛ on practical governance: how to build allegiance through respect and gifts, cultivate disciplined conduct, and apply strategic alertness in dealing with rivals.