Shloka 24
Adhyāya 90 — Protection of Livelihoods, Brahmanical Subsistence Norms, and Royal Oversight (राष्ट्रवृत्ति-राष्ट्रगुप्ति-उपदेशः)
कच्चित् कृषिकरा राष्ट्र न जहत्यतिपीडिता: । ये वहन्ति धुरं राज्ञां ते भरन्तीतरानपि,किसानलोग अधिक लगान लिये जानेके कारण अत्यन्त कष्ट पाकर तुम्हारा राज्य छोड़कर तो नहीं जा रहे हैं। क्योंकि किसान ही राजाओंका भार ढोते हैं और वे ही दूसरे लोगोंका भी भरण-पोषण करते हैं
kaccit kṛṣikarā rāṣṭra na jahaty atipīḍitāḥ | ye vahanti dhuraṃ rājñāṃ te bharantītarān api ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു— നിന്റെ രാജ്യത്തിലെ കർഷകർ അത്യധിക പീഡനത്തിൽ വേദനിച്ച് ദേശം വിട്ടുപോകുന്നില്ലല്ലോ? കാരണം രാജാക്കന്മാരുടെ ഭാരമേറ്റെടുക്കുന്നതും മറ്റുള്ളവരെ പോഷിപ്പിക്കുന്നതും അവരാണ്.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A ruler’s prosperity rests on the well-being of cultivators; excessive pressure (especially through harsh levies) drives them away and undermines the entire social order. Ethical governance protects those who produce food and revenue, recognizing them as the foundation that sustains both the state and society.
In the Shanti Parva’s instruction on kingship (rājadharma), Bhishma questions the ruler about the condition of the realm, specifically whether farmers are being overburdened and leaving. He emphasizes that cultivators carry the king’s fiscal burden and feed everyone else, making their protection a key duty of governance.