Shloka 5
राष्ट्रगुप्ति-संग्रहः
Protection of the Realm and Principles of Revenue & Local Administration
सो<पि विंशत्यधिपतिर्वत्तं जानपदे जने । ग्रामाणां शतपालाय सर्वमेव निवेदयेत्,गाँवके स्वामीका यह कर्त्तव्य है कि वह गाँववालोंके मामलोंका तथा गाँवमें जो-जो अपराध होते हों, उन सबका वहीं रहकर पता लगावे और उनका पूरा विवरण दस गाँवके अधिपतिके पास भेजे। इसी तरह दस गाँवोंवाला बीस गाँववालेके पास और बीस गाँवोंवाला अपने अधीनस्थ जनपदके लोगोंका सारा वृत्तान्त सौ गाँवोंवाले अधिकारीको सूचित करे। (फिर सौ गाँवोंका अधिकारी हजार गाँवोंके अधिपतिको अपने अधिकृत क्षेत्रोंकी सूचना भेजे। इसके बाद हजार गाँवोंका अधिपति स्वयं राजाके पास जाकर अपने यहाँ आये हुए सभी विवरणोंको उसके सामने प्रस्तुत करे)
so 'pi viṁśaty-adhipatir vṛttaṁ jānapade jane | grāmāṇāṁ śata-pālāya sarvam eva nivedayet ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—അതുപോലെ ഇരുപത് ഗ്രാമങ്ങളുടെ അധികാരി തന്റെ ജനപദത്തിലെ ജനങ്ങളുടെ സമഗ്രാവസ്ഥ അറിഞ്ഞ് എല്ലാം നൂറ് ഗ്രാമങ്ങളുടെ മേൽനോട്ടക്കാരനോട് അറിയിക്കണം. ഈ പടിപടിയായ ഉത്തരവാദിത്വം മൂലം പ്രാദേശിക സ്ഥിതിയും കുറ്റങ്ങളും മറച്ചുവെക്കാതെ മേലോട്ടു എത്തി, ഭരണം നീതിയിലും ക്രമത്തിലുമാണ് നിലകൊള്ളുന്നത്.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A ruler’s administration should be structured with clear tiers of responsibility: each local officer must investigate conditions and wrongdoing in his jurisdiction and report fully to the higher authority, ensuring transparency and effective justice.
Bhishma is instructing on statecraft in the Shanti Parva, describing how reports should move upward from smaller to larger administrative units—here, from the officer of twenty villages to the officer of a hundred—so the kingdom remains informed and well-governed.