Shloka 44
आपद्धर्मे वैश्यवृत्तिः, विक्रय-निषेधाः, तथा ब्रह्म-क्षत्र-सम्बन्धः
Emergency Livelihood, Prohibited Trade, and Brahman–Kshatra Regulation
कुन्तीनन्दन! जैसे काठका हाथी, चमड़ेका हिरन, हिजड़ा मनुष्य, ऊसर खेत तथा वर्षा न करनेवाला बादल--ये सब के सब व्यर्थ हैं, उसी प्रकार अपढ़ ब्राह्मण तथा रक्षा न करनेवाला राजा भी सर्वथा निरर्थक हैं ।।
kuntīnandana! yathā kāṣṭhako hastī, carmakṛto hariṇaḥ, ṣaṇḍho manuṣyaḥ, ūṣaraṃ kṣetram tathā vṛṣṭim akurvan meghaḥ—ete sarve vyarthāḥ; tathāvidha eva apāṭhito brāhmaṇaḥ arakṣitā ca rājā sarvathā nirarthakau. nityaṃ yas tu sataḥ rakṣed asataś ca nivartayet | sa eva rājā kartavyas tena sarvam idaṃ dhṛtam ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—കുന്തീനന്ദനേ! മരംകൊണ്ടുള്ള ആന, തൊലികൊണ്ടുള്ള മാൻ, ഗൃഹസ്ഥധർമ്മത്തിന്റെ സാധാരണ ലക്ഷ്യങ്ങൾ നിറവേറ്റാൻ കഴിയാത്ത നപുംസകൻ, ഉപ്പുമണ്ണുള്ള ബീജമില്ലാത്ത നിലം, മഴ പെയ്യിക്കാത്ത മേഘം—ഇവ എല്ലാം വ്യർത്ഥം; അതുപോലെ പഠനമില്ലാത്ത ബ്രാഹ്മണനും സംരക്ഷണം ചെയ്യാത്ത രാജാവും സർവ്വഥാ നിർപ്രയോജനമാണ്. യார் നിത്യമായി സജ്ജനരെ കാത്തു, ദുഷ്ടരെ ശിക്ഷിച്ച് ദുഷ്കൃത്യങ്ങളിൽ നിന്ന് പിന്തിരിപ്പിക്കുന്നുവോ—അവനെയേ രാജാവാക്കണം; അവനാൽ തന്നെയാണ് ഈ സമസ്ത ലോകക്രമം നിലനിൽക്കുന്നത്.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A ruler’s legitimacy is defined by function: constant protection of the righteous and active restraint of wrongdoing. Without protection, kingship becomes purposeless; likewise, without learning, a Brahmin fails in the role of preserving and teaching dharma.
In the Śānti Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on rājadharma (the duties of a king). Here he uses vivid analogies of ‘useless’ things to stress that social offices (Brahminhood and kingship) are meaningful only when their defining duties—learning/teaching and protection/governance—are actually performed.