Shloka 12
Rājapurohita-lakṣaṇa and Purūravas–Vāyu Saṃvāda
Varṇa, Sovereignty, and Abhaya-dāna
पत्यभावे यथैव स्त्री देवरं कुरुते पतिम् । आनन्तर्यात् तथा क्षत्रं पृथिवी कुरुते पतिम् । एष ते प्रथम: कल्प आपद्यन्यो भवेत् तत:,जैसे वाग्दानके अनन्तर पतिके मर जानेपर स्त्री देवरको पति बनाती है-, उसी प्रकार पृथ्वी ब्राह्मणके बाद ही क्षत्रियका पतिरूपमें वरण करती है, यह तुम्हें मैंने अनादि कालसे प्रचलित प्रथम श्रेणीका नियम बताया है। आपत्तिकालमें इसमें फेर-फार भी हो सकता है
aila uvāca | patyabhāve yathaiva strī devaraṃ kurute patim | ānantaryāt tathā kṣatraṃ pṛthivī kurute patim | eṣa te prathamaḥ kalpa āpady anyo bhavet tataḥ |
ഐലൻ പറഞ്ഞു—ഭർത്താവിന്റെ അഭാവത്തിൽ (അഥവാ മരണാനന്തരവും) സ്ത്രീ ദേവരനെ ഭർത്താവായി സ്വീകരിക്കുന്നതുപോലെ, ഭൂമിയും ക്രമാനുസൃതമായി ബ്രാഹ്മണനുശേഷം മാത്രമേ ക്ഷത്രിയനെ തന്റെ അധിപനായി വരിക്കൂ. ഇതാണ് പുരാതനമായി സ്ഥാപിതമായ ആദ്യ നിയമം; എന്നാൽ ആപത്തുകാലത്ത് പിന്നീട് വേറൊരു ക്രമവും ഉണ്ടാകാം.
ऐल उवाच
Educational Q&A
The verse frames political legitimacy as an ordered succession: the Earth accepts Kshatriya rulership after Brahmin precedence, yet it also acknowledges apaddharma—exceptions and altered rules may be permitted in times of crisis.
Aila explains a normative rule using an analogy from marriage custom (a wife taking the devara when the husband is absent/dead) to justify how sovereignty passes in proper sequence, while noting that emergencies can require deviations.