Shloka 54
भाण्डागारायुधागारान् योधागारांश्व॒ सर्वश: । अश्वागारान् गजागारान् बलाधिकरणानि च,कुरुनन्दन युधिष्ठिर! अन्नके भण्डार, शस्त्रागार, योद्धाओंके निवासस्थान, अश्वशालाएँ, गजशालाएँ, सैनिक शिविर, खाई, गलियाँ तथा राजमहलके उद्यान--इन सब स्थानोंको गुप्तरीतिसे बनवाना चाहिये, जिससे कभी दूसरा कोई देख न सके
bhāṇḍāgārāyudhāgārān yodhāgārāṃś ca sarvaśaḥ | aśvāgārān gajāgārān balādhikaraṇāni ca, kurunandana yudhiṣṭhira |
കുരുനന്ദന യുധിഷ്ഠിരാ! ധാന്യഭണ്ഡാരങ്ങൾ, ആയുധശാലകൾ, യോദ്ധാക്കളുടെ താമസകേന്ദ്രങ്ങൾ, അശ്വശാലകൾ, ഗജശാലകൾ, സൈന്യത്തിന്റെ ഭരണാധാരകേന്ദ്രങ്ങൾ—ഇവയെല്ലാം എല്ലാ വിധത്തിലും ക്രമപ്പെടുത്തി വെക്കണം।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A ruler must protect the kingdom by organizing critical military and logistical infrastructure—supplies, weapons, troops, horses, elephants, and command offices—with prudent secrecy and secure planning, so adversaries cannot easily assess or sabotage the state’s preparedness.
In the Śānti Parva’s instruction on rājadharma, Bhīṣma continues advising King Yudhiṣṭhira on practical governance. Here he lists key facilities of the realm—storehouses, armouries, barracks, stables, elephant sheds, and army offices—and urges that they be established and maintained with careful discretion for the safety of the kingdom.