Shloka 43
Daṇḍanīti and the King as the Cause of Yuga-Order (दण्डनीतिः राजधर्मश्च युगकारणत्वम्)
प्रगण्डी: कारयेत् सम्यगाकाशजननीस्तदा । आपूरयेच्च परिखां स्थाणुनक्रझषाकुलाम्,नगर एवं दुर्गके परकोटोंपर शूरवीर रक्षा-सैनिकोंके बैठनेके लिये स्थान बनावे, ऐसे स्थानोंको 'प्रगण्डी” कहते हैं, इन्हीं प्रगण्डियोंकी एक पाखवाली दीवारोंमें बाहरकी वस्तुओंको देखनेके लिये छोटे-छोटे छिद्र बनवावे, इन छिद्रोंको 'आकाशजननी' कहते हैं (इनके द्वारा तोपोंसे गोलियाँ छोड़ी जाती हैं) इन सबका अच्छी तरहसे निर्माण करावे। परकोटोंके बाहर बनी हुई खाईमें जल भरवा दे और उसमें त्रिशूलयुक्त खंभे गड़वा दे तथा मगरमच्छ और बड़े-बड़े मत्स्य भी डलवा दे
pragaṇḍīḥ kārayet samyag ākāśa-jananīs tadā | āpūrayec ca parikhāṃ sthāṇu-nakra-jhaṣākulām ||
അപ്പോൾ പ്രഗണ്ഡികൾ (രക്ഷാമഞ്ചങ്ങൾ/മതിലിന്മേൽ നിലയുറപ്പിക്കാനുള്ള ഇടങ്ങൾ) നന്നായി പണിയിക്കണം; കൂടാതെ മതിലുകളിൽ ആകാശജനനികൾ (നോക്കാനും ആയുധം പ്രക്ഷേപിക്കാനും ഉള്ള ചെറുതുളകൾ) യോജ്യസ്ഥാനങ്ങളിൽ ഒരുക്കണം. കോട്ടമതിലിന് പുറത്തുള്ള കുഴി വെള്ളം നിറച്ച്, അതിൽ ത്രിശൂലമുനകളുള്ള കൂർത്ത തൂണുകൾ നട്ടു, മുതലകളും വലിയ മീനുകളും വിടണം.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
In rājadharma, protection of subjects is a primary duty; Bhīṣma teaches that a ruler should ensure layered, well-planned defenses—platforms for guards, controlled openings for observation and missile use, and moats with obstacles—so that security is maintained and aggression is deterred.
Bhīṣma is instructing on practical fort-defense: build pragaṇḍīs and ākāśa-jananī openings correctly, then strengthen the outer perimeter by filling the moat with water and adding dangerous impediments like spiked posts, crocodiles, and large fish.