Shloka 36
Daṇḍanīti and the King as the Cause of Yuga-Order (दण्डनीतिः राजधर्मश्च युगकारणत्वम्)
यदि युद्धका ही निश्चय हो तो पशुशालाओंको वनमेंसे उठाकर सड़कोंपर ले आवे, छोटे-छोटे गाँवोंको उठा दे और उन सबको शाखानगरों (कस्बों) में मिला दे ।। ये गुप्ताश्वैव दुर्गाश्च॒ देशास्तेषु प्रवेशयेत् । धनिनो बलमुख्यांश्व॒ सान्त्वयित्वा पुन: पुन:,राज्यमें जो धनी और सेनाके प्रधान-प्रधान अधिकारी हों अथवा जो मुख्य-मुख्य सेनाएँ हों, उन सबको बारंबार सान्त्वना देकर ऐसे स्थानोंमें रख दे, जो अत्यन्त गुप्त और दुर्गम हो
yadi yuddhakā hi niścayo bhavet, paśuśālāḥ vanāt samuddhṛtya rathyeṣu ānayet; kṣudrāṇi grāmāṇi samuddharet, tāni sarvāṇi śākhānagareṣu (nigameṣu) saṃyojayet. ye guptāś caiva durgāś ca deśāḥ, teṣu praveśayet; dhaninaḥ balamukhyāṃś ca sāntvayitvā punaḥ punaḥ, rājye ye pradhānāḥ senānāyakāḥ pramukhā vā senāḥ, tān sarvān atyanta-gupta-durgameṣu sthāpayet.
യുദ്ധം തന്നെ നിശ്ചയമായാൽ, കാട്ടിലെ പശുശാലകൾ നീക്കി വഴികളിലേക്കു കൊണ്ടുവരണം; ചെറുചെറു ഗ്രാമങ്ങളെ മാറ്റി ശാഖാനഗരങ്ങളിലേക്കു ലയിപ്പിക്കണം. പിന്നെ അത്യന്തം ഗുപ്തവും ദുർഗ്ഗമവും ആയ പ്രദേശങ്ങളിലേക്കു ജനങ്ങളെയും വിഭവങ്ങളെയും പ്രവേശിപ്പിക്കണം. രാജ്യത്തിലെ ധനികരെയും സൈന്യത്തിലെ പ്രധാന ഉദ്യോഗസ്ഥരെയും മുഖ്യസേനകളെയും വീണ്ടും വീണ്ടും ആശ്വസിപ്പിച്ച്, അത്തരം സുരക്ഷിത സ്ഥാനങ്ങളിൽ പാർപ്പിക്കണം.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
When war becomes unavoidable, a ruler’s dharma shifts to protective governance: consolidate vulnerable settlements, secure resources, place key personnel and forces in concealed and defensible locations, and sustain public and military morale through repeated reassurance.
Bhishma is instructing Yudhishthira on rājadharma in the Shanti Parva, outlining practical steps a king should take once the decision for war is made—relocating villages and assets, and deploying leaders and troops to secure, hard-to-attack areas.