Shloka 5
क्षत्रिय ब्रह्मचारी धर्मपालनकी इच्छा रखकर अनेक शास्त्रोंके ज्ञानका उपार्जन तथा गुरुशुश्रूषा करते हुए अकेला ही नित्य ब्रह्मचर्य-आश्रमके धर्मका आचरण करे। यह बात ऋषिलोग परस्पर मिलकर कहते हैं ।। सामान्यार्थे व्यवहारे प्रवृत्ते प्रियाप्रिये वर्जयन्नेव यत्नात् । चातुर्वर्ण्यस्थापनात् पालनाच्च तैस्तैयोंगिर्नियमैरौरसैश्ल,जनसाधारणके लिये व्यवहार आरम्भ होनेपर राजा प्रिय और अप्रियकी भावनाका प्रयत्नपूर्वक परित्याग करे। भिन्न-भिन्न उपायों, नियमों, पुरुषार्थों तथा सम्पूर्ण उद्योगोंके द्वारा चारों वर्णोकी स्थापना एवं रक्षा करनेके कारण क्षात्रधर्म एवं गृहस्थ-आश्रमको ही सबसे श्रेष्ठ तथा सम्पूर्ण धर्मोंसे सम्पन्न बताया गया है; क्योंकि सभी वर्णोके लोग उस क्षात्र- धर्मके सहयोगसे ही अपने-अपने धर्मका पालन करते हैं। क्षत्रियधर्मके न होनेसे उन सब धर्मोका प्रयोजन विपरीत होता है; ऐसा कहते हैं
indra uvāca | kṣatriyo brahmacārī dharmapālanecchayā nānāśāstrajñānopārjanaṃ guruśuśrūṣāṃ ca kurvan eko nityaṃ brahmacaryāśramadharmam ācaret—iti ṛṣayaḥ parasparaṃ saṃmilitā vadanti || sāmānyārthe vyavahāre pravṛtte priyāpriye varjayann eva yatnāt | cāturvarṇyasthāpanāt pālanāc ca tais tair yogair niyamair aurasaḥ puruṣārthaiḥ sarvodyogaiś ca kṣātradharmaṃ gṛhasthāśramaṃ caiva sarvaśreṣṭhaṃ sarvadharmasampannaṃ prāhur yato hi sarvavarṇāḥ kṣātradharmasahāyena svadharmaṃ pālayanti | kṣātradharmābhāve teṣāṃ sarvadharmāṇāṃ prayojanaṃ viparītaṃ bhavatīti vadanti ||
ഇന്ദ്രൻ പറഞ്ഞു— ബ്രഹ്മചാരിയായ ക്ഷത്രിയൻ ധർമ്മപാലനാഭിലാഷത്തോടെ പല ശാസ്ത്രങ്ങളും അഭ്യസിക്കുകയും ഗുരുശുശ്രൂഷ ചെയ്യുകയും ചെയ്ത്, നിയന്ത്രണത്തോടെ—ഒറ്റയ്ക്കായാലും—നിത്യവും ബ്രഹ്മചര്യാശ്രമധർമ്മം ആചരിക്കണം; ഇങ്ങനെ ഋഷികൾ പരസ്പരം ഏകമതത്തോടെ പറയുന്നു. പൊതുജനങ്ങളുടെ ഇടപാടുകളും ലൗകികകാര്യങ്ങളും ആരംഭിക്കുമ്പോൾ രാജാവ് പരിശ്രമപൂർവ്വം പ്രിയ-അപ്രിയഭാവങ്ങൾ ഉപേക്ഷിക്കണം. വിവിധ ഉപായങ്ങൾ, നിയമങ്ങൾ, പുരുഷാർത്ഥങ്ങൾ, സമസ്ത ശ്രമങ്ങൾ എന്നിവയാൽ നാലു വർണങ്ങളുടെ സ്ഥാപനം-രക്ഷണം നടത്തുന്നതിനാൽ പരമ്പര ക്ഷാത്രധർമ്മത്തെയും ഗൃഹസ്ഥാശ്രമത്തെയും സർവധർമ്മസമ്പന്നമായ ശ്രേഷ്ഠമെന്ന് പ്രസ്താവിക്കുന്നു; കാരണം എല്ലാ വർണങ്ങളും ക്ഷാത്രധർമ്മത്തിന്റെ സഹായത്താൽ മാത്രമേ തങ്ങളുടെ തങ്ങളുടെ ധർമ്മം പാലിക്കാനാകൂ. ക്ഷത്രിയധർമ്മം ഇല്ലെങ്കിൽ ആ ധർമ്മങ്ങളുടെ ലക്ഷ്യം മറിഞ്ഞ് വിരുദ്ധമാകുമെന്ന് പറയുന്നു.
इन्द्र उवाच
Educational Q&A
A ruler-in-training must combine disciplined study and service to the teacher with strict self-restraint, and once engaged in public governance must renounce personal bias (likes/dislikes). Kṣātra-dharma—protecting and stabilizing the four varṇas—is presented as indispensable, because other social and religious duties function properly only when protected by just royal power.
Indra addresses principles of conduct for a kṣatriya: first as a brahmacārin devoted to learning and guru-service, then as a king entering public administration. He reports the consensus of the seers that impartial governance and the protection of the social order make kṣatriya-dharma (along with the householder foundation) central to the maintenance of dharma in society.