Shloka 21
Kṣātra-dharma as the Public Foundation of Dharma (क्षात्रधर्म-प्रशंसा)
अन्तकाले च सम्प्राप्ते य इच्छेदा श्रमान्तरम् । सोशनुपूर्व्याश्रमान् राजन् गत्वा सिद्धिमवाप्रुयात्,निष्पाप नरेश! राजाको चाहिये कि पहले धर्माचरण-पूर्वक वेदों तथा राजशास्त्रोंका अध्ययन करे। फिर संतानोत्पादन आदि कर्म करके यज्ञमें सोमरसका सेवन करे। समस्त प्रजाओंका धर्मके अनुसार पालन करके राजसूय, अश्वमेध तथा दूसरे-दूसरे यज्ञोंका अनुष्ठान करे। शास्त्रोंकी आज्ञाके अनुसार सब सामग्री एकत्र करके ब्राह्मणोंको दक्षिणा दे। संग्राममें अल्प या महान् विजय पाकर राज्यपर प्रजाकी रक्षाके लिये अपने पुत्रको स्थापित कर दे। पुत्र न हो तो दूसरे गोत्रके किसी श्रेष्ठ क्षत्रियको राज्यसिंहासनपर अभिषिक्त कर दे। वक्ताओंमें श्रेष्ठ क्षत्रियशिरोमणि पाण्डुनन्दन! पितृयज्ञों-द्वारा विधिपूर्वक पितरोंका, देवयज्ञोंद्वारा देवताओंका तथा वेदोंके स्वाध्यायद्वारा ऋषियोंका यत्नपूर्वक भली-भाँति पूजन करके अन्तकाल आनेपर जो क्षत्रिय दूसरे आश्रमोंको ग्रहण करनेकी इच्छा करता है, वह क्रमश: आश्रमोंको अपनाकर परम सिद्धिको प्राप्त होता है
antakāle ca samprāpte ya icched āśramāntaram | so 'nupūrvyāśramān rājan gatvā siddhim avāpnuyāt ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു— ഹേ രാജാവേ, അന്തകാലം സമീപിക്കുമ്പോൾ ഒരാൾക്ക് മറ്റൊരു ആശ്രമത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കണമെന്നാഗ്രഹമുണ്ടെങ്കിൽ, ആശ്രമങ്ങളെ യഥാക്രമം സ്വീകരിച്ചാൽ അവൻ സിദ്ധി പ്രാപിക്കും. ക്ഷത്രിയരാജാവിനിതിന്റെ അർത്ഥം: ആദ്യം ധർമ്മത്തിൽ സ്ഥാപിതനായി വേദങ്ങളും രാജശാസ്ത്രവും പഠിക്കുക; പിന്നെ ഗൃഹസ്ഥധർമ്മം അനുഷ്ഠിച്ച് വിവാഹം, സന്തതി, യജ്ഞകർമ്മങ്ങൾ നടത്തുക; നീതിപ്രകാരം പ്രജയെ സംരക്ഷിച്ച് രാജസൂയ, അശ്വമേധം മുതലായ മഹായജ്ഞങ്ങൾ വിധിപൂർവം നടത്തി ബ്രാഹ്മണർക്കു യഥോചിത ദക്ഷിണ നൽകുക. തുടർന്ന് രാജ്യം ഉറപ്പാക്കി പ്രജാരക്ഷാർത്ഥം യോഗ്യനായ ഉത്തരാധികാരിയെ സിംഹാസനത്തിൽ സ്ഥാപിച്ച്, ക്രമേണ ഉത്തരാശ്രമങ്ങളിലേക്കു പിന്മാറി പരമലക്ഷ്യം പ്രാപിക്കുക.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhīṣma teaches that a person—especially a ruler—should transition between life-stages (āśramas) in the prescribed order. Having fulfilled study, household duties, protection of subjects, and sacrificial obligations, one may withdraw step by step toward renunciation; this orderly progression supports attainment of siddhi (spiritual perfection).
In the Śānti Parva dialogue, Bhīṣma instructs King Yudhiṣṭhira on dharma. Here he explains how a kṣatriya, after completing royal and household responsibilities and ensuring stable succession, may adopt later āśramas as death approaches, thereby aiming for the highest spiritual end.