Shloka 25
Āśrama-dharma: Duties of the Four Life-Stages (आश्रमधर्मः)
षण्णामेकां पिबेद् धेनुं शताच्च मिथुन हरेत् । लब्धाच्च सप्तमं भागं तथा शृड्गे कलां खुरे
ṣaṇṇām ekāṃ pibed dhenuṃ śatāc ca mithunaṃ haret | labdhāc ca saptamaṃ bhāgaṃ tathā śṛṅge kalāṃ khure ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—മറ്റൊരാളുടെ ആറു പാലുതരുന്ന പശുക്കളെ ഒരുവർഷം പരിപാലിച്ചാൽ, കൂലിയായി ഒരു പശുവിന്റെ പാൽ അവൻ കുടിക്കാം. നൂറു പശുക്കളെ പരിപാലിച്ചാൽ, വർഷാവസാനം പ്രതിഫലമായി ഒരു ജോടി (ഒരു പശുവും ഒരു കാളയും) എടുക്കാം. പാൽ മുതലായവ വിറ്റു ലാഭം ലഭിച്ചാൽ അതിന്റെ ഏഴിലൊന്ന് കൂലിയായി സ്വീകരിക്കണം; കൊമ്പുകൾ വിറ്റു കിട്ടുന്ന വരുമാനത്തിലും ഏഴിലൊന്നുതന്നെ. എന്നാൽ പ്രത്യേകമായി വിലയേറിയ ഒരു കുളമ്പ് വിറ്റു കിട്ടുന്ന തുകയിലെ പതിനാറിലൊന്ന് മാത്രമേ സ്വീകരിക്കാവൂ. ഇങ്ങനെ നീതിയുള്ള അനുപാതത്തിൽ ഇടയന്റെ കൂലി നിശ്ചയിക്കണം—ലോഭം വിട്ട് ഉടമയുടെ സ്വത്ത് കാത്തുകൊണ്ട് സ്വന്തം ഉപജീവനവും നിലനിർത്തണം.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Remuneration should be proportionate and regulated: the worker must receive a fair livelihood, but only within clearly defined limits so that service does not become exploitation of the owner’s wealth.
In Bhishma’s instruction on dharma in the Shanti Parva, he lays down practical norms for wages in cattle-tending—specifying what may be taken as payment from milk, livestock, and by-products—illustrating ethical governance and fair economic conduct.