Shloka 71
Varṇa-dharma and Rājadharma: Yudhiṣṭhira’s Inquiry and Bhīṣma’s Normative Outline (वर्णधर्म-राजधर्म-प्रश्नोत्तरम्)
द्वासप्ततिविधा चैव शरीरस्य प्रतिक्रिया । देशजातिकुलानां च धर्मा: समनुवर्णिता:,वैद्यक शास्त्रके अनुसार बहत्तर प्रकारकी शारीरिक चिकित्सा तथा देश, जाति और कुलके धर्मोका भी भलीभाँति वर्णन किया गया है
dvāsaptati-vidhā caiva śarīrasya pratikriyā | deśa-jāti-kulānāṃ ca dharmāḥ samanuvarṇitāḥ ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—ആയുർവേദശാസ്ത്രപ്രകാരം ശരീരത്തിനുള്ള എഴുപത്തിരണ്ട് തരത്തിലുള്ള ചികിത്സാപ്രക്രിയകളും, അതുപോലെ ദേശം, ജാതി, കുലം എന്നിവയുടെ ധർമ്മാചാരങ്ങളും അവിടെ സമ്യകമായി വിവരിച്ചിരിക്കുന്നു.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma highlights that dharma is not only abstract morality but also includes practical sciences and socially grounded norms: medical knowledge about bodily treatment and the customary duties shaped by region, community, and lineage.
In Bhishma’s instructional discourse in the Shanti Parva, he points to the breadth of authoritative knowledge—especially medical science—stating that it systematically explains many therapies and also delineates the dharmas associated with different locales and social lineages.