Shloka 68
Varṇa-dharma and Rājadharma: Yudhiṣṭhira’s Inquiry and Bhīṣma’s Normative Outline (वर्णधर्म-राजधर्म-प्रश्नोत्तरम्)
प्रत्यक्षाश्न परोक्षाशक्ष सर्वाधिकरणेष्वथ । वृत्तेर्भरतशार्दूल नित्यं चैवान्ववेक्षणम्,भरतवंशके सिंह युधिष्ठिर! समस्त न्यायालयोंमें जो प्रत्यक्ष और परोक्ष विचार होते हैं तथा वहाँ जो राजकीय पुरुषोंके व्यवहार होते हैं, उन सबका प्रतिदिन निरीक्षण करना चाहिये। इसका भी उक्त शास्त्रमें उल्लेख है
pratyakṣāś ca parokṣāś ca sarvādhikaraṇeṣv atha | vṛtter bharataśārdūla nityaṃ caivānvavekṣaṇam ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതശാർദൂല യുദ്ധിഷ്ഠിരാ! എല്ലാ ന്യായാധികരണങ്ങളിലും പ്രത്യക്ഷസാക്ഷ്യത്താലോ പരോക്ഷാനുമാനത്താലോ തീർപ്പാകുന്ന കാര്യങ്ങളെയും, അവിടെ രാജകാര്യസ്ഥരുടെ പെരുമാറ്റവും ഇടപാടുകളും നിത്യം പ്രതിദിനം നിരീക്ഷിക്കണം. ഇത്തരത്തിലുള്ള തുടർച്ചയായ മേൽനോട്ടം ശാസ്ത്രത്തിലും നിർദ്ദേശിച്ചിരിക്കുന്നു.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A king must ensure justice by personally and regularly supervising all legal proceedings—those based on direct proof and those based on indirect inference—and by monitoring the integrity and behavior of state officials, so that administration remains fair and free from abuse.
In the Shanti Parva’s instruction on kingship (rājadharma), Bhishma continues advising Yudhishthira on practical governance, emphasizing daily oversight of courts and officials as a duty grounded in śāstric authority.