Shloka 413
Varṇa-dharma and Rājadharma: Yudhiṣṭhira’s Inquiry and Bhīṣma’s Normative Outline (वर्णधर्म-राजधर्म-प्रश्नोत्तरम्)
अड्जन्येतानि कौरव्य प्रकाशानि बलस्य तु । कुरुवंशी पाण्डुनन्दन! हाथी, घोड़े, रथ, पैदल, बेगारमें पकड़े गये बोझ ढोनेवाले लोग, नौकारोही, गुप्तचर तथा कर्तव्यका उपदेश करनेवाले गुरु-ये सेनाके प्रकट आठ अड़ हैं
aṣṭāṅgāny etāni kauravya prakāśāni balasya tu | kuruvaṃśī pāṇḍunandana! hastī aśvā rathāḥ padātayaḥ, balād gṛhītā bhāra-vāhakāḥ, naukārohāḥ, guptacarāḥ tathā kartavyopadeśakā guravaḥ—ete senāyāḥ prakaṭā aṣṭāṅgāni ||
കൗരവ്യാ! ഇവയാണ് സൈന്യത്തിന്റെ എട്ട് പ്രത്യക്ഷ അംശങ്ങൾ. കുരുവംശീയ പാണ്ഡുനന്ദനേ! ആനകൾ, കുതിരകൾ, രഥങ്ങൾ, പാദാതികൾ; ബലമായി പിടിച്ചു സേവനത്തിനും ഭാരവാഹനത്തിനും നിയോഗിക്കപ്പെട്ടവർ; നാവികരും ജലമാർഗ ഗതാഗത സംഘവും; ഗൂഢചരന്മാർ; ധർമ്മ-കർതവ്യം ഉപദേശിക്കുന്ന ഗുരുക്കന്മാർ—ഇവയാണ് സൈന്യത്തിന്റെ എട്ട് ദൃശ്യ അംശങ്ങൾ.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma defines an army not only by its fighting arms (elephants, horses, chariots, infantry) but also by its enabling supports—logistics labor, water-transport, intelligence (spies), and dharma-guidance (gurus). Power is presented as a system whose ethical direction and practical infrastructure are integral to success.
In Shanti Parva’s instruction on governance and duty, Bhishma addresses a Kuru-descendant (Pandu’s son) and enumerates the eight visible constituents of a military force, expanding the notion of ‘army’ beyond battlefield units to include transport, espionage, and moral instruction.