Shloka 30
Rājā–Rāja-Śabda-Prabhavaḥ — The Origin and Rationale of Kingship and Daṇḍanīti
त्रिवर्ग इति विख्यातो गण एष स्वयम्भुवा । तदनन्तर ब्रह्माजीने अपनी बुद्धिसे एक लाख अध्यायोंका एक ऐसा नीतिशास्त्र रचा, जिसमें धर्म, अर्थ और कामका विस्तारपूर्वक वर्णन है। जिसमें इन वर्गोंका वर्णन हुआ है, वह प्रकरण “त्रिवर्ग” नामसे विख्यात है ।। चतुर्थो मोक्ष इत्येव पृथगर्थ: पृथग्गुण:
trivarga iti vikhyāto gaṇa eṣa svayambhuvā | tadanantaraṁ brahmājīnaḥ svabuddhyā eka-lakṣa-adhyāyānām ekaṁ nītiśāstraṁ racitaṁ, yasmin dharma-artha-kāmānāṁ vistara-pūrvakaṁ varṇanaṁ asti | yasmin eteṣāṁ vargāṇāṁ varṇanaṁ kṛtaṁ, tat prakaraṇaṁ “trivarga” nāmnā vikhyātam || caturtho mokṣa ity eva pṛthag-arthaḥ pṛthag-guṇaḥ ||
സ്വയംഭുവിന്റെ പരമ്പരയിൽ ഉപദേശിക്കപ്പെട്ട ഈ ത്രയം ‘ത്രിവർഗ’മെന്നു പ്രസിദ്ധമാണ്. അതിനുശേഷം ബ്രഹ്മാവ് തന്റെ സ്വബുദ്ധിയാൽ നയവും സദാചാരവും സംബന്ധിച്ച ഒരു മഹാശാസ്ത്രം—ലക്ഷ അധ്യായങ്ങൾ വരെ വ്യാപിച്ചതായി പറയപ്പെടുന്ന—രചിച്ചു; അതിൽ ധർമ്മം, അർത്ഥം, കാമം എന്നിവയെ സമഗ്രമായി വിശദീകരിച്ചു. ഈ മൂന്നിനെയും പ്രതിപാദിക്കുന്ന വിഭാഗം അതിനാൽ ‘ത്രിവർഗ’മെന്നു അറിയപ്പെടുന്നു. എങ്കിലും നാലാമത്തെ പുരുഷാർത്ഥവും ഉണ്ട്—മോക്ഷം—അത് ലക്ഷ്യത്തിലും ഗുണത്തിലും വേറിട്ടതാണ്.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Human life is commonly organized around three aims—Dharma (moral duty), Artha (welfare and power), and Kāma (legitimate enjoyment)—but Bhishma emphasizes that Mokṣa is a fourth aim, distinct in nature and higher in orientation, pointing beyond worldly goals toward liberation.
In the Shanti Parva instruction to Yudhiṣṭhira, Bhishma explains a traditional classification of life-goals and attributes an authoritative nītiśāstra to Brahmā. He identifies the section dealing with Dharma-Artha-Kāma as ‘Trivarga’ and then introduces Mokṣa as a separate, fourth objective.