Shloka 23
राजधर्मस्य नवनीतम्—रक्षा, दण्ड, चार, उत्थान
Rājadharma’s ‘Essence’: Protection, Punishment, Intelligence, and Royal Diligence
यद्यप्यस्य विपत्ति: स्याद् रक्षमाणस्य वै प्रजा: । सो<प्यस्य विपुलो धर्म एवंवृत्ता हि भूमिपा:,प्रजाकी रक्षा करते हुए राजाके प्राण चले जायेँ तो भी वह उसके लिये महान धर्म है। राजाओंके व्यवहार और बर्ताव ऐसे ही होने चाहिये
yady apy asya vipattiḥ syād rakṣamāṇasya vai prajāḥ | so 'py asya vipulo dharma evaṁvṛttā hi bhūmipāḥ ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—പ്രജയെ കാക്കുന്നതിനിടെ രാജാവിന് ദുരന്തം സംഭവിച്ചാലും, ജീവൻ പോലും നഷ്ടപ്പെട്ടാലും, അതും അവനു മഹാധർമ്മമാണ്. രാജാക്കന്മാരുടെ ആചാരവും ശാസനശീലവും ഇങ്ങനെയായിരിക്കണം—ജനരക്ഷയെ സ്വന്തം ജീവനെക്കാൾ മേലായി കാണുക.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A ruler’s foremost dharma is the protection of the people; even if that duty brings personal loss or death, the act remains a ‘great dharma’ because kingship is defined by self-sacrificing guardianship.
In the Shanti Parva’s instruction on rajadharma, Bhishma is advising Yudhishthira about ideal royal conduct, emphasizing that true kings act as protectors of the subjects even under extreme danger.