Shloka 5

Devanagari script

“देव! लोकमें कहीं भी जो कुछ कर्तव्य किया जाता है, वह सब आप बुद्धिमान्‌ परमेश्वरसे ही प्रकट हुआ है ।। कथयेद्‌ देवलोक॑ यो देवराजसमीपत: । धर्मकामार्थमोक्षाणां सो<र्थ ब्रूयात्‌ तवाग्रत:,“जो मनुष्य देवराज इन्द्रके निकट देवलोकका वृत्तान्त बतानेका साहस कर सके, वही आपके सामने धर्म, अर्थ, काम और मोक्षकी बात कह सकता है

Transliteration

vaiśampāyana uvāca | deva! loke kvacid api yat kiñcit kartavyaṃ kriyate, tat sarvaṃ tvad-buddhimataḥ parameśvarāt eva prakaṭitam | kathayed devalokaṃ yo devarāja-samīpataḥ | dharma-kāma-artha-mokṣāṇāṃ so 'rthaṃ brūyāt tavāgrataḥ ||

Translation

ഹേ ദേവാ! ലോകത്തിൽ എവിടെയായാലും ചെയ്യപ്പെടുന്ന ഏതു കര്‍ത്തവ്യവും ജ്ഞാനസ്വരൂപനായ പരമേശ്വരനായ അങ്ങിൽ നിന്നുതന്നെ പ്രകടമായതാണ്. ദേവരാജൻ ഇന്ദ്രന്റെ സമീപത്ത് നിന്നുകൊണ്ട് ദേവലോകത്തിന്റെ വൃത്താന്തം പറയാൻ ധൈര്യമുള്ളവനേ, അങ്ങയുടെ സന്നിധിയിൽ ധർമ്മം, അർത്ഥം, കാമം, മോക്ഷം എന്നിവയുടെ യഥാർത്ഥ താത്പര്യം പറയാൻ യോഗ്യനാകൂ.

Word by Word

• {'deva': 'O god

• O Lord', 'loke': 'in the world', 'kvacit api': 'anywhere at all', 'yat kiñcit': 'whatever, anything whatsoever', 'kartavyam': 'duty

• what ought to be done', 'kriyate': 'is done

• is performed', 'tat sarvam': 'all that', 'parameśvara': 'Supreme Lord

• highest ruler', 'prakaṭitam': 'made manifest

• revealed', 'kathayet': 'should/can narrate

• would recount', 'devalokam': 'the world of the gods

• heaven', 'devarāja': 'king of the gods (Indra)', 'samīpataḥ': 'from near

• in the presence of', 'dharma': 'righteous order

• moral law', 'artha': 'material welfare

• purpose', 'kāma': 'desire

• pleasure', 'mokṣa': 'liberation', "arthaḥ (so 'rtham)": 'meaning

• true import', 'brūyāt': 'should say

• could declare', 'tavāgrataḥ': 'before you

Speaker

वैशम्पायन उवाच

Characters & Entities

• Vaiśampāyana
• Parameśvara (Supreme Lord)
• Indra (Devarāja)
• Devaloka (heaven)

Educational Q&A

What is the core teaching?

The verse grounds human duty (kartavya) in a higher, divine source and implies that speaking authoritatively about the four aims of life—dharma, artha, kāma, and mokṣa—requires exceptional spiritual and moral qualification, symbolized by the ability to speak even in Indra’s presence.

What is happening in the narrative?

Vaiśampāyana is emphasizing the greatness of the addressed Lord and setting a high bar for who is competent to expound the puruṣārthas, using the image of narrating the affairs of heaven near Indra as a measure of courage and authority.