Shloka 773
Āścarya-kathana: Brāhmaṇa–Nāga Dialogue on Sūrya (Vivasvat) and the ‘Second Sun’ Phenomenon
रजसा तमसा चैव मानसं समभिप्लुतम् | ऐसा पुरुष जब जन्म लेता है, तब उसपर लोकपितामह ब्रह्माकी कृपादृष्टि होती है (और वे उसे प्रवृत्तिमार्गमें नियुक्त कर देते हैं)।| उसका मन रजोगुण और तमोगुणके प्रवाहमें डूबा रहता है
rajasā tamasā caiva mānasaṃ samabhiplutam |
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—രജസ്സും തമസ്സും ചേർന്ന് മനസ്സ് പൂർണ്ണമായി മുങ്ങിപ്പോയിരിക്കുന്നു. അത്തരമൊരു പുരുഷൻ ജന്മം സ്വീകരിക്കുമ്പോൾ ലോകപിതാമഹനായ ബ്രഹ്മാവിന്റെ കൃപാദൃഷ്ടി അവനിൽ പതിയും; അദ്ദേഹം അവനെ പ്രവൃത്തിമാർഗത്തിൽ നിയോഗിക്കും. അവന്റെ മനസ്സ് രജസ്-തമസ് പ്രവാഹത്തിൽ തന്നെ മുങ്ങിക്കിടക്കും।
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
That when rajas (passionate agitation) and tamas (deluded inertia) dominate the mind, inner clarity is submerged; ethical life then requires recognizing these forces and cultivating sattva (lucidity) through discipline, right understanding, and self-restraint.
Vaiśampāyana is describing a psychological-ethical condition within the Śānti Parva’s instruction: the mind of a certain type of person is portrayed as overwhelmed by the lower guṇas, setting the stage for guidance about conduct and the paths of action and restraint.