Shloka 74
Atithi-satkāra and the Consolation of Wise Counsel (अतिथिसत्कारः प्रज्ञानवचनस्य च पराश्वासनम्)
न हि जातो न जायेय॑ न जनिष्ये कदाचन । क्षेत्रज्ञ: सर्वभूतानां तस्मादहमज: स्मृत:,मैंने न तो पहले कभी जन्म लिया है, न अब जन्म लेता हूँ और न आगे कभी जन्म लूँगा। मैं समस्त प्राणियोंके शरीरमें रहनेवाला क्षेत्रज्ञ आत्मा हूँ। इसीलिये मेरा नाम “अज' है
na hi jāto na jāyeya na janiṣye kadācana | kṣetrajñaḥ sarvabhūtānāṃ tasmād aham ajaḥ smṛtaḥ ||
ഞാൻ മുമ്പ് ജനിച്ചിട്ടില്ല; ഇപ്പോഴും ജനിക്കുന്നില്ല; ഇനി ഒരിക്കലും ജനിക്കുകയുമില്ല. ഞാൻ സർവ്വഭൂതങ്ങളുടെ ദേഹങ്ങളിൽ വസിക്കുന്ന ക്ഷേത്രജ്ഞൻ—അന്തരജ്ഞാത്മാവ്—ആകുന്നു; അതുകൊണ്ടാണ് ഞാൻ ‘അജ’ (അജന്മൻ) എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നത്.
तामिन्द्र उवाच गच्छ नहुषस्त्वया वाच्योथ<पूर्वेण मामृषियुक्तेन यानेन त्वमधिरूढ
Educational Q&A
The verse teaches the unborn nature of the true Self (Ātman) as kṣetrajña, the inner knower present in all beings. Birth and death belong to the body and changing conditions, not to the witnessing consciousness; hence the Self is called ‘Aja’ (Unborn).
In the Śānti Parva’s instruction on peace and liberation, the speaker articulates a doctrinal point: the indwelling knower within all creatures is not subject to temporal birth. The statement functions as a philosophical clarification meant to reorient the listener from bodily identity to the imperishable Self.