Shloka 70
Atithi-satkāra and the Consolation of Wise Counsel (अतिथिसत्कारः प्रज्ञानवचनस्य च पराश्वासनम्)
प्राणियोंके सारका नाम है धाम और ऋतका अर्थ है सत्य, ऐसा विद्वानोंने विचार किया है! इसीलिये ब्राह्मणोंने तत्काल मेरा नाम 'ऋतधामा” रख दिया था ।।
prāṇināṃ sārasya nāma hi dhāma, ṛtasya cārthaḥ satyam iti vidvadbhiḥ vicāritam | tasmād brāhmaṇaiḥ tatkālaṃ mama nāma “ṛtadhāmā” iti kṛtam || naṣṭāṃ ca dharaṇīṃ pūrvam avindaṃ vai guhāgatām | govinda iti tenāhaṃ devair vāgbhir abhiṣṭutaḥ ||
വിദ്വാന്മാർ വിചാരിച്ചത്—ജീവികളുടെ സാരത്തെ ‘ധാമ’ എന്നു പറയുന്നു; ‘ഋത’ എന്നത് സത്യം. അതുകൊണ്ട് ബ്രാഹ്മണന്മാർ ഉടൻ തന്നെ എനിക്ക് ‘ഋതധാമാ’ എന്ന നാമം നൽകി. പിന്നെയും, പൂർവ്വകാലത്ത് ഭൂമി നശിച്ച് ഗൂഢമായ പാതാളത്തിൽ മറഞ്ഞപ്പോൾ, ഞാൻ വരാഹരൂപം ധരിച്ചു അവളെ വീണ്ടും കണ്ടെത്തി ഉയർത്തി; അതിനാൽ ദേവന്മാർ വാക്കുകളാൽ എന്നെ ‘ഗോവിന്ദ’ എന്നു വിളിച്ചു സ്തുതിച്ചു—ഭൂമിയെ കണ്ടെത്തി പുനഃസ്ഥാപിക്കുന്നവൻ ഗോവിന്ദൻ.
तामिन्द्र उवाच गच्छ नहुषस्त्वया वाच्योथ<पूर्वेण मामृषियुक्तेन यानेन त्वमधिरूढ
Educational Q&A
Names and epithets are grounded in ethical and cosmic meanings: ‘ṛta’ is truth/order, and the divine is characterized as established in truth (Ṛtadhāmā) and as the protector-restorer of the world (Govinda). The passage links right order (ṛta) and truthful integrity (satya) with divine guardianship of creation.
In the Indra–Nahuṣa context, the speaker explains the origin of divine names: Brahmins confer the epithet ‘Ṛtadhāmā’ based on the meaning of ṛta and dhāma, and the gods praise him as ‘Govinda’ because he once recovered the Earth from the hidden depths by assuming the boar form (Varāha).