Shloka 19
Atithi’s Direction to the Nāga-sage Padma at Naimiṣa (अतिथ्युपदेशः—नैमिषे पद्मनागोपाख्यानप्रस्तावः)
नैषामुक्षा वहति नोत वाहा न गर्गरो मथ्यति सम्प्रदाने । अपध्वस्ता दस्युभूता भवन्ति येषां राष्ट्रे ब्राह्मणा वृत्तिहीना:,जिनके राज्यमें ब्राह्मणोंक लिये कोई आजीविका न हो उन राजाओंकी सवारी, बैल और घोड़े नहीं रहते; दूसरोंको देनेके लिये उनके यहाँ दही-दूधके मटके नहीं मथे जाते हैं तथा वे अपनी मर्यादासे भ्रष्ट होकर लुटेरे हो जाते हैं
naiṣām uṣā vahati noto vāhā na gargarō mathyati sampradāne | apadhvastā dasyubhūtā bhavanti yeṣāṃ rāṣṭre brāhmaṇā vṛttihīnāḥ ||
ബ്രാഹ്മണർക്കു ജീവിക്കാനുള്ള ഉപാധി ഇല്ലാത്ത രാജ്യങ്ങളിൽ സമൃദ്ധി അനുകൂലമായി നീങ്ങുകയില്ല—യോഗ്യമായ വാഹനങ്ങളോ കാള-കുതിരകളോ ഉണ്ടാകില്ല; ദാനാർത്ഥം തൈര്-പാൽ മഥിക്കുന്നതും നടക്കുകയില്ല. അത്തരം ഭരണാധികാരികൾ മര്യാദ വിട്ട് പതിതരായി കൊള്ളക്കാരായി മാറുന്നു.
अजुन उवाच
Educational Q&A
A ruler’s legitimacy and prosperity depend on sustaining dharmic social institutions—especially ensuring that Brahmins (teachers, ritual specialists, custodians of learning) have secure livelihood. When this support collapses, generosity and productive household economy decline, and rulers fall into lawless predation.
Arjuna states a moral-political observation: in a kingdom where Brahmins are left without livelihood, signs of well-being (proper conveyance, productive dairy churning for gifts) disappear, and the rulers, losing their moral boundaries, become like robbers.