Shloka 1
Atithi-prāpti and the Brāhmaṇa’s Deliberation on Triadic Dharma (अतिथिप्राप्तिः धर्मत्रयविचारश्च)
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके १५६३ श्लोक मिलाकर कुल १५६३ श्लोक हैं) ४-23 ह््य हि की चत्वारिशर्दाधिकत्रिशततमो< ध्याय: व्यासजीका अपने शिष्योंको भगवानद्ारा ब्रह्मादि देवताओंसे कहे हुए प्रवृत्ति और निवृत्तिरूप धर्मके शका रहस्य बताना शौनक उवाच कथं स भगवान् देवो यज्ञेष्वग्रहर: प्रभु: । यज्ञधारी च सततं वेदवेदाड़वित् तथा,शौनकजीने कहा--सूतनन्दन! वे प्रभावशाली वेदवेद्य भगवान् नारायणदेव यज्ञोंमें प्रथम भाग ग्रहण करनेवाले माने गये हैं तथा वे ही वेदों और वेदांगोंके ज्ञाता परमेश्वर नित्य- निरन्तर यज्ञधारी (यज्ञकर्ता) भी बताये गये हैं। एक ही भगवानमें यज्ञोंके कर्तृत्व और भोक्तृत्व दोनों कैसे सम्भव होते हैं?
śaunaka uvāca
kathaṃ sa bhagavān devo yajñeṣv agraharaḥ prabhuḥ |
yajñadhārī ca satataṃ vedavedāṅgavit tathā ||
ശൗനകൻ പറഞ്ഞു—ഹേ സൂതനന്ദന! വേദങ്ങളാൽ അറിയപ്പെടുന്ന ആ മഹാപ്രഭാവനായ ഭഗവാൻ നാരായണൻ യജ്ഞങ്ങളിൽ അഗ്രഭാഗം സ്വീകരിക്കുന്നവനായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു; അതുപോലെ അവൻ തന്നെയാണ് നിത്യമായി യജ്ഞധാരി, വേദവും വേദാംഗങ്ങളും അറിയുന്ന പരമേശ്വരൻ എന്നും പറയപ്പെടുന്നത്. ഒരേ പരമനിൽ യജ്ഞകർത്തൃത്വവും യജ്ഞഭോക്തൃത്വവും രണ്ടും എങ്ങനെ സാധ്യമാകുന്നു?
शौनक उवाच
Educational Q&A
The verse frames a theological problem central to dharma and ritual: the Supreme is described both as the yajamāna-like agent who sustains sacrifice and as the primary recipient of sacrificial offerings. It invites an explanation of how divine immanence and transcendence allow one reality to be both the ground of ritual action and the ultimate enjoyer of its fruits.
In the Shānti Parva’s didactic setting, the sage Śaunaka questions (through the Sūta’s narration) the status of Bhagavān Nārāyaṇa in yajñas: why He is called the foremost claimant of offerings and yet also the perpetual upholder/performer of sacrifice and the knower of Vedic lore. The question sets up the ensuing exposition on the deeper ‘secret’ of pravṛtti- and nivṛtti-dharma.