Shloka 82
धर्मस्य बहुद्वारत्वम् — Nārada’s Audience with Indra (Śānti-parva 340)
(जटी गत्वा यज्ञसद: स्तूयमानो द्विजोत्तम । यज्ञस्तवं करिष्यामि श्रुत्वा प्रीतो भवेद् बलि: ।। द्विजश्रेष्ठ] उस समय सब लोग मेरी स्तुति करेंगे और मैं जटाधारी ब्रह्मचारीके रूपमें बलिके यज्ञमण्डपमें जाकर उसके उस यज्ञकी भूरि-भूरि प्रशंसा करूँगा, जिसे सुनकर बलि बहुत प्रसन्न होगा ।। किमिच्छसि वटो ब्रूहीत्युक्तो याचे महद् वरम् । दीयतां त्रिपदीमात्रमिति याचे महासुरम् ।। जब वह कहेगा कि “ब्रह्मचारी ब्राह्मण! बताओ, क्या चाहते हो?” तब मैं उससे महान् वरकी याचना करूँगा। मैं उस महान् असुरसे कहूँगा कि “मुझे तीन पग भूमिमात्र दे दो” ।। स दद्यान्मयि सम्प्रीतः प्रतिषिद्धश्न मन्त्रिभि: | यावज्जलं हस्तगतं त्रिभिविक्रमणैर्वृतम् ।।) ततो राज्यं प्रदास्यामि शक्रायामिततेजसे । देवता: स्थापयिष्यामि स्वस्वस्थानेषु नारद
jaṭī gatvā yajñasadaḥ stūyamāno dvijottama | yajñastavaṃ kariṣyāmi śrutvā prīto bhaved baliḥ || kim icchasi vaṭo brūhīty ukto yāce mahad varam | dīyatāṃ tripadīmātram iti yāce mahāsuram || sa dadyān mayi samprītaḥ pratiṣiddhaś ca mantribhiḥ | yāvaj jalaṃ hastagataṃ tribhir vikramaṇair vṛtam || tato rājyaṃ pradāsyāmi śakrāyāmitatejase | devatāḥ sthāpayiṣyāmi svasvasthāneṣu nārada ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—“ജടാധാരിയായ ബ്രഹ്മചാരിയുടെ വേഷം ധരിച്ചു, സഭയിൽ സ്തുതിക്കപ്പെടുന്നവനായി, ഞാൻ ബലിയുടെ യജ്ഞശാലയിൽ ചെന്നു അവന്റെ യജ്ഞത്തെ പുകഴ്ത്തും; അത് കേട്ട് ബലി അത്യന്തം സന്തുഷ്ടനാകും. അവൻ ‘വടുവേ, എന്താണ് ആഗ്രഹം?’ എന്നു ചോദിക്കുമ്പോൾ, ഞാൻ ആ മഹാസുരനോട് മഹത്തായ വരം അപേക്ഷിക്കും—‘മൂന്നു പാദം അളവുള്ള ഭൂമി മാത്രം തരിക.’ മന്ത്രിമാർ തടഞ്ഞാലും, സന്തോഷത്തിൽ ദാനജലം കൈയിൽ എടുത്ത് അവൻ എനിക്ക് നൽകും; പിന്നെ ഞാൻ മൂന്നു വിക്രമങ്ങളാൽ എല്ലാം വ്യാപിക്കും. അതിനുശേഷം അമിതതേജസ്സുള്ള ശക്രന് രാജ്യം തിരികെ നൽകും; ഹേ നാരദ, ദേവന്മാരെ അവരുടെ അവരുടെ സ്ഥാനങ്ങളിൽ വീണ്ടും സ്ഥാപിക്കും.”
(भीष्म उवाच
Educational Q&A
The passage highlights how dharma can operate through measured request and ritual commitment: Bali’s generosity becomes binding once the gift is ritually affirmed, and the outcome serves restoration of rightful order (the gods reinstated). It also warns that counsel and impulse contend at moments of ethical decision, yet a vowed gift carries moral weight.
A divine figure (alluding to the Vāmana/Trivikrama episode) plans to approach Bali at his sacrifice disguised as an ascetic, praise the rite, and ask for only ‘three steps’ of land. Once Bali agrees and the donation is sealed with water, the requester expands to cover everything in three strides, after which Indra’s sovereignty is restored and the gods return to their stations.