Shloka 3
अध्याय ३३७ — ज्ञानमार्ग-वैविध्यप्रश्नः तथा व्यासस्य नारायणोद्भवकथा
Systems of Knowledge and Vyāsa’s Nārāyaṇa-Origin
राजन! बृहत, ब्रह्म और महत--ये तीनों शब्द एक अर्थके वाचक हैं। इन तीनों शब्दोंके गुण देवपुरोहितमें मौजूद थे; इसलिये वे विद्वान देवगुरु “बृहस्पति” कहलाते थे ।। तस्य शिष्यो बभूवाग्य्रो राजोपरिचरो वसु: । अधीततवांस्तदा शास्त्र सम्यक् चित्रशिखण्डिजम्
rājan! bṛhat, brahma ca mahat—ete trayaḥ śabdā ekārthavācakāḥ. eteṣāṃ trayāṇāṃ śabdānāṃ guṇā devapurohite vidyamānā āsan; tasmāt sa vidvān devaguruḥ “bṛhaspati” iti khyātaḥ. tasya śiṣyo babhūvāgryo rājoparicaro vasuḥ. adhītatavān tadā śāstraṃ samyak citraśikhaṇḍijam.
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാവേ! ‘ബൃഹത്’, ‘ബ്രഹ്മ’, ‘മഹത്’—ഈ മൂന്ന് പദങ്ങളും ഒരേ അർത്ഥം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ആ പദങ്ങൾ സൂചിപ്പിക്കുന്ന ഗുണങ്ങൾ ദേവപുരോഹിതനിൽ ഉണ്ടായിരുന്നതിനാൽ, ആ പണ്ഡിതനായ ദേവഗുരു ‘ബൃഹസ്പതി’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധനായി. അദ്ദേഹത്തിന്റെ അഗ്രശിഷ്യൻ ‘ഉപരിചര’ എന്ന പേരിൽ ഖ്യാതനായ രാജാവ് വസുവായിരുന്നു. അന്നത്തെ കാലത്ത് വസു ‘ചിത്രശിഖണ്ഡി’ എന്ന ശാസ്ത്രം സമ്യകമായി അഭ്യസിച്ചിരുന്നു।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The passage links language and virtue: multiple revered terms (bṛhat, brahma, mahat) converge on the idea of ‘greatness,’ and a teacher’s name (Bṛhaspati) is presented as grounded in the qualities he embodies—implying that true honorifics should reflect inner excellence and learning.
Bhishma explains why the gods’ preceptor is called Bṛhaspati and then introduces Bṛhaspati’s foremost disciple, King Uparicara Vasu, noting that Vasu had thoroughly studied a treatise associated with the name Citraśikhaṇḍin.