Shloka 38
Nārāyaṇasya Guhya-nāmāni Niruktāni (Etymologies of Nārāyaṇa’s Secret Epithets) / नारायणस्य गुह्यनामानि निरुक्तानि
रूपकूलां मनःस्रोतां स्पर्शद्वीपां रसावहाम् । गन्धपड्कां शब्दजलां स्वर्गमार्गदुरावहाम्,यह संसार एक नदीके समान है, जिसका उपादान या उदगम सत्य है, रूप इसका किनारा, मन स्रोत, स्पर्श द्वीप और रस ही प्रवाह है, गन्ध उस नदीकी कीचड़, शब्द जल और स्वर्गरूपी दुर्गम घाट है। शरीररूपी नौकाकी सहायतासे उसे पार किया जा सकता है। क्षमा इसको खेनेवाली लग्गी और धर्म इसको स्थिर करनेवाली रस्सी (लंगर) है। यदि त्यागरूपी अनुकूल पवनका सहारा मिले तो इस शीघ्रगामिनी नदीको पार किया जा सकता है। इसे पार करनेका अवश्य प्रयत्न करे
nārada uvāca |
rūpakūlāṃ manaḥsrotāṃ sparśadvīpāṃ rasāvahām |
gandhapaṅkāṃ śabdajalāṃ svargamārgadurāvahām ||
നാരദൻ പറഞ്ഞു—ഈ ലോകം ഒരു നദിപോലെയാണ്. സത്യം അതിന്റെ ഉദ്ഗമം; രൂപം അതിന്റെ തീരം; മനസ്സ് അതിന്റെ പ്രവാഹം; സ്പർശം അതിലെ ദ്വീപുകൾ; രസം അതിന്റെ ധാര. ഗന്ധം അതിന്റെ ചെളി; ശബ്ദം അതിന്റെ ജലം; സ്വർഗ്ഗമാർഗം അതിലെ ദുർഗമമായ കടവാണ്. ശരീരമെന്ന നാവിന്റെ സഹായത്തോടെ അതിനെ കടക്കാം. ക്ഷമ അതിനെ നീക്കുന്ന തണ്ട്; ധർമ്മസ്ഥൈര്യം അതിനെ സ്ഥിരപ്പെടുത്തുന്ന കയർ/നങ്കൂരം. ത്യാഗമെന്ന അനുകൂല കാറ്റ് ലഭിച്ചാൽ ഈ വേഗവാഹിനിയായ നദി കടക്കാം; അതിനാൽ കടക്കാൻ തീർച്ചയായും പരിശ്രമിക്കണം.
नारद उवाच
Educational Q&A
Worldly life is portrayed as a perilous river made of sense-objects and mental currents; one should cross it through the disciplined use of the body, guided by forbearance (kṣamā), steadied by dharma, and propelled by renunciation (tyāga).
In the didactic setting of Śānti Parva, Nārada instructs the listener through an extended metaphor: the senses and mind constitute the hazards of saṃsāra, while ethical virtues and renunciation provide the means to reach the difficult ‘ford’ leading beyond it.