Shloka 165
Śuka’s Guṇa-Transcendence and Vyāsa’s Consolation (शुकगति-वर्णनम्)
ननु नाम त्वया मोक्ष: कृत्स्न: पठचशिखाच्छुत: । सोपाय: सोपनिषद: सोपासड्ग: सनिश्चय:,नरेश्वरर जब आपने महर्षि पंचशिखाचार्यसे उपाय (निदिध्यासन), उपनिषद् (उसके श्रवण-मनन), उपासंग (यम-नियम आदि योगाड़) और निश्चय (ब्रह्म और जीवात्माकी एकताका अनुभव)--इन सबके सहित सम्पूर्ण मोक्षशास्त्रका श्रवण किया है, आप आसत्तियोंसे मुक्त हो गये हैं और सम्पूर्ण बन्धनोंको काटकर खड़े हैं, तब आपकी छत्र- चवँर आदि विशेष-विशेष वस्तुओंमें आसक्ति कैसे हो रही है?
nanu nāma tvayā mokṣaḥ kṛtsnaḥ pañcaśikhāc chrutaḥ | sopāyaḥ sopaniṣadaḥ sopāsaṅgaḥ saniścayaḥ ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—നിശ്ചയമായും നീ മഹർഷി പഞ്ചശിഖനിൽ നിന്ന് സമ്പൂർണ്ണ മോക്ഷശാസ്ത്രം ശ്രവിച്ചിട്ടുണ്ട്—അതിന്റെ ഉപായങ്ങളോടും, ഉപനിഷദ്-അടിസ്ഥാനത്തോടും, സഹായക ശാസനങ്ങളോടും, അനുഭവജന്യമായ നിശ്ചയത്തോടും കൂടി. ഹേ നരേശ്വരാ! നീ സത്യമായി ആസക്തികളിൽ നിന്ന് വിമുക്തനായി എല്ലാ ബന്ധനങ്ങളും മുറിച്ച് നിലകൊള്ളുന്നുവെങ്കിൽ, കുട, ചാമരം മുതലായ രാജചിഹ്നങ്ങളെന്ന പ്രത്യേക വസ്തുക്കളിൽ വീണ്ടും ആസക്തി എങ്ങനെ ഉദിക്കുന്നു?
भीष्य उवाच
Educational Q&A
Even after learning the full doctrine of liberation—its method, scriptural grounding, supportive disciplines, and the certainty of realization—one must test oneself for residual attachment. Clinging to status-symbols (like parasol and chowries) reveals that bondage can persist subtly, and true mokṣa requires inner non-attachment, not merely hearing or intellectual assent.
In Śānti Parva’s instruction on dharma and liberation, Bhīṣma challenges a royal listener who has studied mokṣa-śāstra. He points out an inconsistency: if the listener has truly cut all bonds, why is there still attraction to royal emblems and privileges? The question functions as moral and spiritual correction.