Shloka 104
Śuka’s Guṇa-Transcendence and Vyāsa’s Consolation (शुकगति-वर्णनम्)
जैसे प्रत्यक्ष दर्शनमें ये तीन हेतु हैं, उसी प्रकार अन्यान्य ज्ञान और ज्ञेयमें भी तीन-तीन हेतु जानने चाहिये। ज्ञान और ज्ञातव्य विषयोंके बीचमें किसी ज्ञानेन्द्रियके अतिरिक्त मन नामक एक दूसरा गुण भी रहता है, जिससे यह जीवात्मा किसी विषयमें भले-बुरेका निश्चय करनेके लिये विचार करता है ।। द्वादशस्त्वपरस्तत्र बुद्धिर्नाम गुण: स्मृतः । येन संशयपूर्वेषु बोद्धव्येषु व्यवस्यति,वहीं एक और बारहवाँ गुण भी है, जिसका नाम है बुद्धि। जिससे किसी ज्ञातव्य विषयमें संशय उत्पन्न होनेपर मनुष्य एक निश्चयपर पहुँचता है
yathā pratyakṣa-darśane ime trayo hetavaḥ, tathā anyeṣv api jñāna-jñeyayoḥ trīn trīn hetūn vijānīyāt. jñāna-jñātavya-viṣayayoḥ madhye indriyebhyaḥ pṛthag manaḥ nāma dvitīyo guṇaḥ api tiṣṭhati, yena ayam jīvātmā viṣayeṣu śubha-aśubha-viniścayārthaṃ vicārayati. dvādaśas tv aparaḥ tatra buddhiḥ nāma guṇaḥ smṛtaḥ, yena saṃśaya-pūrveṣu boddhavyeṣu vyavasyati.
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—“പ്രത്യക്ഷദർശനം മൂന്നു കാരണങ്ങളെ ആശ്രയിക്കുന്നതുപോലെ, ജ്ഞാനത്തിന്റെ മറ്റു രൂപങ്ങളിലും ജ്ഞേയവിഷയങ്ങളിലും ഓരോന്നിലും മൂന്നു മൂന്നു കാരണങ്ങൾ അറിയേണ്ടതാണ്. ജ്ഞാനത്തിനും അതിന്റെ വിഷയത്തിനും ഇടയിൽ, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾക്കുപുറമേ, ‘മനം’ എന്ന മറ്റൊരു ഘടകം ഉണ്ട്; അതിലൂടെ ജീവാത്മാവ് ഒരു വിഷയത്തിൽ നല്ലത്-ചീത്തത് നിർണ്ണയിക്കാനായി ആലോചിക്കുന്നു. പിന്നെയും അവിടെ മറ്റൊരു—പന്ത്രണ്ടാമത്തെ—ഘടകം ‘ബുദ്ധി’ എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു; അറിയേണ്ട വിഷയത്തിൽ സംശയം ഉയർന്നാൽ അതിലൂടെ മനുഷ്യൻ ഉറച്ച നിഗമനത്തിലെത്തുന്നു।”
भीष्य उवाच
Educational Q&A
Cognition is explained through distinct inner faculties: the mind (manas) deliberates about an object—especially regarding good and bad—while the intellect (buddhi) resolves doubt and reaches a firm determination. This analysis extends the idea that knowledge depends on multiple causal factors, not merely the senses.
In Shanti Parva’s instructional discourse, Bhishma continues a philosophical explanation to Yudhishthira, classifying the components involved in knowing. He distinguishes the roles of the senses, mind, and intellect as part of a broader enumeration of factors (guṇas/tattvas) used to understand ethical judgment and certainty.