Shloka 20
राजधर्मः, दण्डनीतिः, कर्तृत्व-विचारः च
Royal Duty, Lawful Discipline, and the Question of Agency
(३) नरेश्वर! यदि ऐसा मानते हो कि युद्ध करनेवाले दो व्यक्तियोंमेंसे एकका मरना निश्चित ही है, अर्थात् वह स्वभाववश हठात् मारा गया है, तब तो स्वभाववादीके अनुसार भूत या भविष्य कालमें किसी अशुभ कर्मसे न तो तुम्हारा सम्पर्क था और न होगा ही ।। अथाभिपत्तिलोंकस्य कर्तव्या पुण्यपापयो: । अभिपन्नमिदं लोके राज्ञामुद्यतदण्डनम्,(४) यदि कहो, लोगोंको जो पुण्यफल (सुख) और पापफल (दुःख) प्राप्त होते हैं, उनकी संगति लगानी चाहिये; क्योंकि बिना कारणके तो कोई कार्य हो नहीं सकता; अतः प्रारब्ध ही कर्ता है तो उस कारणभूत प्रारब्धको धर्माधर्म रूप ही मानना होगा, धर्माधर्मका निर्णय शास्त्रसे ही होता है और शास्त्रके अनुसार जगत्में उद्दण्ड मनुष्योंको दण्ड देना राजाओंके लिये सर्वथा युक्तिसंगत है; अतः किसी भी दृष्टिसे तुम्हें शोक नहीं करना चाहिये
nareśvara! yadi evaṃ manyase yuddha-kārayor dvayor madhye ekasya maraṇaṃ niyataṃ, sa svabhāvavaśād haṭhāt hata iti, tadā svabhāvavādināṃ mate bhūta-bhaviṣya-kālayoḥ aśubha-karmaṇā na tava saṃsparśo 'bhūt na ca bhaviṣyati. athābhipatti-lokasya kartavyā puṇya-pāpayoḥ; abhipannam idaṃ loke rājñām udyata-daṇḍanam.
നരേശ്വരാ! യുദ്ധം ചെയ്യുന്ന രണ്ടുപേരിൽ ഒരാളുടെ മരണം നിർബന്ധം—സ്വഭാവവശാൽ അപ്രതീക്ഷിതമായി അവൻ വീഴുന്നു—എന്ന് നീ കരുതുന്നുവെങ്കിൽ, സ്വഭാവവാദത്തിന്റെ പ്രകാരം ഭൂതത്തിലും ഭാവിയിലും നിനക്ക് അശുഭകർമ്മവുമായി യാതൊരു ബന്ധവും ഇല്ല. എന്നാൽ ജനങ്ങൾക്ക് സുഖദുഃഖങ്ങൾ പുണ്യപാപ കാരണത്താൽ തന്നെയാണെന്നും കാരണം കൂടാതെ ഫലം ഉണ്ടാകില്ലെന്നും നീ പറയുന്നുവെങ്കിൽ, ആ കാരണഭൂതമായ പ്രാരബ്ധം ധർമ്മാധർമ്മരൂപമായിട്ടേ ഗ്രഹിക്കേണ്ടു; ധർമ്മാധർമ്മനിർണ്ണയം ശാസ്ത്രത്തിൽ നിന്നാണ്. ശാസ്ത്രാനുസാരം ലോകത്തിൽ ഉദ്ധണ്ഡരെ ദണ്ഡിക്കുക രാജാക്കന്മാർക്ക് പൂർണ്ണമായും യുക്തമാണ്. അതിനാൽ ഏതു നിലപാടിൽ നിന്നുമെങ്കിലും നിനക്ക് ശോകിക്കാനുള്ള കാരണമില്ല.
व्यास उवाच
Educational Q&A
Vyāsa offers a two-pronged argument to dissolve grief: if one adopts strict naturalism (svabhāva), then no moral blame attaches; if one adopts karmic causality, then dharma/adharma—known through śāstra—grounds royal punishment, making the king’s enforcement of order ethically justified.
In Śānti Parva’s instruction to the king, Vyāsa addresses the king’s sorrow and moral doubt about violence and responsibility, arguing that whether one explains death by nature or by karma, the king’s duty to punish the unruly remains proper and grief is unwarranted.