Shloka 83
शुकस्य योगसिद्धिः (Śuka’s Yogic Attainment and Ascent)
जरामृत्युमहाग्राहे न कश्चिदभिपद्यते । काल समस्त प्राणियोंका उच्छेद कर डालता है। जैसे जलका प्रवाह किसी वस्तुको बहाये लिये जाता है, उसी प्रकार काल सदा ही प्राणियोंको अपने वेगसे बहाया करता है। यह काल बिना नौकाके समुद्रकी भाँति लहरा रहा है। जरा और मृत्यु विशाल ग्राहका रूप धारण करके उसमें बैठे हुए हैं। उस काल-सागरमें बहते और डूबते हुए जीवको कोई भी बचा नहीं सकता
jarāmṛtyumahāgrāhe na kaścid abhipadyate | kālaḥ samastaprāṇinām ucchedaṃ karoti | yathā jalapravāhaḥ kiñcid vastu vahann eti tathā kālaḥ sadā prāṇinaḥ svavegena vahati | sa kālaḥ anaukā iva sāgaraḥ ullasati | jarā ca mṛtyuś ca viśālagrāharūpaṃ dhṛtvā tasmin niṣaṇṇe | tasmin kālasāgare vahyamānaṃ nimajjamānaṃ ca jīvaṃ kaścid api na trātuṃ śaknoti ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—ജരയും മരണവും എന്ന മഹാഗ്രാഹത്തിന്റെ പിടിയിൽ നിന്ന് ആരും രക്ഷപ്പെടുന്നില്ല. കാലം എല്ലാ ജീവികളെയും ഛേദിച്ചു നശിപ്പിക്കുന്നു. ജലപ്രവാഹം ഒരു വസ്തുവിനെ തന്റെ വേഗത്തിൽ ഒഴുക്കിക്കൊണ്ടുപോകുന്നതുപോലെ, കാലവും ജീവികളെ നിരന്തരം തന്റെ വേഗത്തിൽ ഒഴുക്കിക്കൊണ്ടുപോകുന്നു. ആ കാലം നൗകയില്ലാത്ത സമുദ്രംപോലെ എപ്പോഴും തരംഗിക്കുന്നു; അതിൽ ജരയും മരണവും മഹാഗ്രാഹരൂപത്തിൽ ഇരിക്കുന്നു. ആ കാല-സമുദ്രത്തിൽ ഒഴുകിയും മുങ്ങിയും പോകുന്ന ജീവനെ ആരും രക്ഷിക്കാനാവില്ല.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Time is an irresistible force that carries all beings toward decline and death; recognizing this inevitability supports ethical seriousness, detachment from pride and possessions, and urgency in pursuing dharma and inner liberation.
Bhishma, instructing on dharma in the Shanti Parva, uses vivid imagery—Time as a boatless ocean and old age and death as huge crocodiles—to emphasize that no worldly power can rescue a being swept along by Time.