Shloka 5
शुकस्य योगसिद्धिः (Śuka’s Yogic Attainment and Ascent)
एक समयकी बात है, विदेहदेशके राजा जनकने वेद-वेत्ताओंमें श्रेष्ठ महर्षि पंचशिखसे, जिनके धर्म और अर्थ-विषयक संदेह नष्ट हो गये थे, इस प्रकार प्रश्न किया-- ।। केन वृत्तेन भगवन्नतिक्रामेज्जरान्तकौ । तपसा वाथ बुद्धा वा कर्मणा वा श्रुतेन वा,“भगवन्! किस आचार, तपस्या, बुद्धि, कर्म अथवा शास्त्रज्ञानके द्वारा मनुष्य जरा और मृत्युको लाँध सकता है?”
bhīṣma uvāca | eka-samayasya vṛttānto 'sti | videha-deśasya rājā janako veda-vettṛṣu śreṣṭhaṃ maharṣiṃ pañcaśikhaṃ, yasya dharma-artha-viṣayakāḥ saṃśayāḥ praṇaṣṭāḥ, evaṃ papraccha— kena vṛttena bhagavan atikrāmej jarāntakau? tapasā vātha buddhyā vā karmaṇā vā śrutena vā? | “bhagavan! kena ācāreṇa, tapasā, buddhyā, karmaṇā athavā śāstra-jñānena manuṣyo jarāṃ mṛtyuṃ ca laṅghayituṃ śaknoti?”
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—ഒരു സമയം വിദേഹരാജാവായ ജനകൻ, വേദജ്ഞന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനും ധർമ്മ-അർത്ഥവിഷയക സംശയങ്ങൾ നശിച്ചവനുമായ മഹർഷി പഞ്ചശിഖനോട് ഇങ്ങനെ ചോദിച്ചു—“ഭഗവൻ! ഏതു വൃത്തിയാൽ (ആചാരജീവിതം) മനുഷ്യൻ ജരയും മരണവും അതിക്രമിക്കും? തപസ്സാലോ, ബുദ്ധിയാലോ, കർമത്താലോ, അല്ലെങ്കിൽ ശ്രുതി-ശാസ്ത്രജ്ഞാനത്താലോ?”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse frames a classic dharmic inquiry: which human pursuit—ethical conduct, austerity, discernment, action, or scriptural learning—most effectively leads beyond the limits of aging and death. It sets up a teaching that liberation is not merely one external practice, but a principled path requiring right conduct and right understanding directed toward transcendence.
Bhishma recounts an earlier episode: King Janaka of Videha approaches the sage Panchashikha, renowned for Vedic mastery and clarity about dharma and artha, and asks him what means enables a person to cross beyond old age and death.