Shloka 75
नारद–शुक संवादः
Impermanence, Svabhāva, and Śuka’s Resolve for Yoga
यथैव बुध्यते मत्स्यस्तथैषो5प्यनुबुध्यते । स स्नेहात् सहवासाच्च साभिमानाच्च नित्यश:,जैसे मछली जलमें रहती हुई भी उस जलको अपनेसे भिन्न समझती है, उसी प्रकार यह जीवात्मा प्राकृत शरीरमें रहकर भी प्रकृतिसे अपनेको भिन्न समझता है तथापि वह शरीरके प्रति स्नेह, सहवास और अभिमानके कारण जब परमात्माके साथ अपनी एकताका अनुभव नहीं करता है, तब कालके समुद्रमें डूब जाता है। परंतु जब वह समत्वबुद्धिसे युक्त हो अपनी और परमात्माकी एकताको समझ लेता है, तब उस काल- समुद्रसे उसका उद्धार हो जाता है
yathaiva budhyate matsyas tathaivo 'py anubudhyate | sa snehāt sahavāsāc ca sābhimānāc ca nityaśaḥ ||
യാജ്ഞവൽക്യൻ പറഞ്ഞു—മത്സ്യം ജലത്തിൽ വസിച്ചിട്ടും ജലത്തെ തനിക്കു വ്യത്യസ്തമായി ഗ്രഹിക്കുന്നതുപോലെ, ഈ ദേഹധാരി ജീവാത്മാവും പ്രാകൃത ദേഹത്തിൽ പാർത്തിട്ടും താനെ പ്രകൃതിയിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തനെന്ന് തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയും. എങ്കിലും ദേഹത്തോടുള്ള നിത്യസ്നേഹം, സഹവാസത്തിന്റെ പതിവ്, ‘ഞാൻ–എന്റെ’ എന്ന അഭിമാനം എന്നിവ മൂലം പരമാത്മാവിനോടുള്ള ഏകത്വം അനുഭവിക്കാതെ, അവൻ കാലസമുദ്രത്തിൽ മുങ്ങുന്നു. എന്നാൽ സമതാബുദ്ധിയാൽ ആവൃതനായി പരമാത്മാവിനോടുള്ള ഏകത്വം തിരിച്ചറിഞ്ഞാൽ, ആ കാലസമുദ്രത്തിൽ നിന്ന് അവൻ ഉയർന്നു രക്ഷപ്പെടുന്നു.
याज़्ञवल्क्य उवाच
Educational Q&A
Even when the self can intellectually discern that it is distinct from the body and material nature, it remains bound if it clings through attachment (sneha), habitual identification (sahavāsa), and egoic possessiveness (abhimāna). Liberation comes through even-minded insight that recognizes the self’s true relation—ultimately unity—with the Supreme, thereby crossing beyond the destructive flow of Time.
In Śānti Parva’s instruction on liberation and right understanding, Yājñavalkya uses a simple analogy—fish and water—to explain how the embodied self can know it is not the body, yet still remain trapped due to attachment and ego. The teaching contrasts bondage (sinking in the ‘ocean of Time’) with release through equanimous wisdom.