Shloka 42
नारद–शुक संवादः
Impermanence, Svabhāva, and Śuka’s Resolve for Yoga
(सूर्यमव्यक्तमित्युक्तमतिसूर्यस्तु निष्कल: । अविद्या प्रकृतिज्ञेया विद्या पुरुष उच्यते ।।
yājñavalkya uvāca |
(sūryam avyaktam ity uktam ati-sūryas tu niṣkalaḥ |
avidyā prakṛtir jñeyā vidyā puruṣa ucyate ||)
tathaivāvedyam avyaktam vedyaḥ puruṣa ucyate |
calācalam iti proktaṃ tvayā vā tad api me śṛṇu ||
യാജ്ഞവല്ക്യൻ പറഞ്ഞു—അവ്യക്ത തത്ത്വത്തെ ‘സൂര്യൻ’ എന്നു പറയുന്നു; നിഷ്കലവും നിർഗുണവുമായ തത്ത്വത്തെ ‘അതിസൂര്യൻ’ എന്നു വിളിക്കുന്നു. പ്രകൃതിയെ ‘അവിദ്യ’യായി അറിയുക; പുരുഷൻ ‘വിദ്യ’ എന്നു ഉച്യപ്പെടുന്നു. അതുപോലെ അവ്യക്തം ‘അവേദ്യം’, പുരുഷൻ ‘വേദ്യം’. നീ ചോദിച്ച ചല–അചല വിഷയവും ഇനി കേൾക്കുക.
याज़्ञवल्क्य उवाच
Educational Q&A
The verse distinguishes two principles: Prakṛti, identified with avidyā (ignorance) and the unmanifest basis of change, and Puruṣa, identified with vidyā (knowledge) as the knowable conscious reality. It uses metaphors (‘sun’ and ‘beyond-sun’) to indicate levels of subtlety and transcendence, pointing toward liberation through right discernment.
In the Śānti Parva’s philosophical instruction, Yājñavalkya answers a questioner by defining key metaphysical categories—unmanifest nature and conscious self—and then signals that he will proceed to explain the distinction between the moving and the unmoving.