Shloka 1
अ-क्रा् - एक प्राणायाममें पूरक, कुम्भक और रेचकके भेदसे तीन प्रेरणाएँ समझनी चाहिये। इस प्रकार जहाँ बारह प्रेरणाओंके अभ्यासका विधान किया गया है, वहाँ चार-चार प्राणायाम करनेकी विधि समझनी चाहिये। तात्पर्य यह कि रातके पहले और पिछले पहरोंमें ध्यानपूर्वक चार-चार प्राणायामोंका नित्य अभ्यास करना योगीके लिये अत्यन्त आवश्यक है। सप्तदशाधिकात्रेशततमोब ध्याय: विभिन्न अंगोंसे प्राणोंके उत्क्राणका फल तथा मृत्युसूचक लक्षणोंका वर्णन और मृत्युको जीतनेका उपाय याज्ञवल्क्य उवाच तथैवोत्क्रममाणं तु शृणुष्वावहितो नृप । पदभ्यामुत्क्रममाणस्य वैष्णवं स्थानमुच्यते,याज्ञवल्क्यजी कहते हैं--नरेश्वर! देह-त्यागके समय मनुष्यके जिन-जिन अंगोंसे निकलकर प्राण जिन-जिन ऊर्ध्वलोकोंमें जाते हैं, उनके विषयमें बता रहा हूँ; तुम सावधान होकर सुनो। पैरोंके मार्गसे प्राणोंके उत्क्रमण करनेपर मनुष्यको भगवान् विष्णुके परमधामकी प्राप्ति होती बतायी जाती है
yājñavalkya uvāca | tathaivotkramamāṇaṃ tu śṛṇuṣvāvahito nṛpa | padabhyām utkramamāṇasya vaiṣṇavaṃ sthānam ucyate ||
യാജ്ഞവൽക്ക്യൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാവേ, ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കുക; മരണസമയത്ത് പ്രാണൻ എങ്ങനെ പുറപ്പെടുന്നു എന്ന് ഞാൻ വിശദീകരിക്കുന്നു. പാദമാർഗ്ഗത്തിലൂടെ പ്രാണൻ പുറപ്പെട്ടാൽ, പ്രസ്ഥാനം ചെയ്യുന്നവൻ വിഷ്ണുവിന്റെ പരമധാമം പ്രാപിക്കുന്നു എന്ന് പ്രസ്താവിക്കപ്പെടുന്നു.
याज्ञवल्क्य उवाच
Educational Q&A
The verse introduces a doctrine of ‘paths of departure’ at death: the bodily exit-point of the vital breath is linked to the post-mortem destination. Specifically, departure through the feet is said to lead to Viṣṇu’s supreme abode.
Yājñavalkya addresses a king and begins an explanation of how the prāṇa departs the body at death and what results follow from different modes of departure, starting here with the case of exit through the feet.