Shloka 19
ब्रह्मघोष-प्रवर्तनम्, अनध्याय-नियमः, वायु-मार्ग-वर्णनम्
Restoring Vedic Recitation, the Anadhyaya Rule, and the Taxonomy of Winds
साधारण मनुष्य इनके सहवास और निवासको कभी ठीक-ठीक समझ नहीं पाते। जो इन दोनोंके स्वरूपको अन्यथा जानते हैं अर्थात् प्रकृति और पुरुषको एक दूसरेसे भिन्न नहीं जानते हैं उनकी दृष्टि ठीक नहीं है। वे अवश्य ही बार-बार घोर नरकमें पड़ते हैं ।।
sādhāraṇā manuṣyā imeṣāṃ sahavāsa-nivāsau kadācit yathāvat na vijānanti | ye tu tayor ubhayor svarūpam anyathā jānanti—prakṛtiṃ puruṣaṃ ca parasparaṃ bhinnaṃ na jānanti—teṣāṃ dṛṣṭiḥ samyak na bhavati | te niyataṃ punaḥ punaḥ ghora-narakeṣu patanti || sāṅkhya-darśanam etat te pari-saṅkhyānam uttamam | evaṃ hi pari-saṅkhyāya sāṅkhyāḥ kevalatāṃ gatāḥ ||
സാധാരണ മനുഷ്യർ പ്രകൃതി–പുരുഷന്മാരുടെ സഹവാസവും ഒരുമിച്ച് താമസവും എന്നതിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം ശരിയായി തിരിച്ചറിയുന്നില്ല. അവരുടെ സ്വരൂപത്തെ മറിച്ചായി ഗ്രഹിക്കുന്നവർ—അഥവാ പ്രകൃതിയെയും പുരുഷനെയും പരസ്പരം വ്യത്യസ്തങ്ങളായി അറിയാത്തവർ—സമ്യക് ദൃഷ്ടിയില്ലാത്തവരാണ്; അവർ നിർബന്ധമായും വീണ്ടും വീണ്ടും ഭയങ്കര നരകത്തിലേക്ക് വീഴുന്നു. ഇതാണ് ഞാൻ നിങ്ങളോട് വിശദീകരിച്ച ഉത്തമമായ വിശ്ലേഷണഗണന—സാംഖ്യദർശനം. ഇങ്ങനെ വിവേചിച്ച് അറിഞ്ഞ സാംഖ്യജ്ഞർ കൈവല്യം, പൂർണ്ണ വിമോചനം, പ്രാപിച്ചു।
याज़्वल्क्य उवाच
Educational Q&A
Right knowledge requires discriminating Prakṛti (nature/matter) from Puruṣa (conscious witness). Confusing them is a philosophical error that leads to repeated suffering, while correct analytical discernment (Sāṅkhya parisaṅkhyāna) culminates in kaivalya—liberation.
In Śānti Parva’s instructional setting, Yājñavalkya is expounding Sāṅkhya-style analysis to his listener(s), warning against mistaken metaphysical identification and presenting discriminative knowledge as the path to freedom.